Columns Oud Goud Nieuws

Deze kolommetjes zijn geschreven voor het nieuwsblad Oud Goud Nieuws (OGN) van Oud Goud, de Vereniging van oud-werknemers van de Hogeschool Utrecht




Onomatopee en synesthesie

Het vaak leuke tv-programma “Keuringsdienst van Waarde” had laatst een uitzending over kroepoek. Nu is het een goedgetrainde eigenschap van de presentatoren van dat programma om zich zo onnozel mogelijk op te stellen. Maar toch leek de dienstdoende keurmeester oprecht verbaasd toen hij in Indonesië ontdekte dat het woord kroepoek een onomatopee was, een klanknabootsend woord. Hij kende het begrip zelfs niet, zo leek het. Indonesië is een rijk land in onomatopeïsche zin.  Een paard heet er een tjeplok tjeplok. En denk ook aan hun kreteksigaretten: kruidnagel-sigaretten die zo lekker knetteren als ze worden gerookt. Knetteren, ook een onomatopee.
Onze taal barst er van, zodra je er op gaat letten. Tikken, kwaken, hakken, slurpen, piepen, sissen, donderen,
fluisteren, ratelen, knäckebröd, knakworst, popcorn, crispies, etcetera, etcetera, allemaal onomatopeeën.
Om nog maar niet te spreken van alle onomatopeïsche dieren, meestal vogels, de koekoek, de kievit, de tjiftaf, de grietjebie, enzovoort. Maar ik ken vreemd genoeg heel weinig onomatopeïsche dieren die geen vogel zijn. Merkwaardig. Misschien een koe. Zit wel een beetje het loeien in. Of een schaap dat blaat. Een kikker, mogelijkerwijs. Een hond is een grensgeval, lijkt me. Hond, hond, hond. Dat lijkt maar een heel klein beetje op blaffen (dat is natuurlijk wel weer een onomatopee). Een hond had beter een wolf kunnen heten. Wolf, wolf, wolf.
Een leuk spelletje met uw kleinkinderen: beloof ze een euro of een halfje (waarom noemen we vijftig eurocent geen halfje nu het kwartje is verdwenen?) als ze zelf een onomatopee ontdekken. Googlelen is vals spelen.  

Er zijn ook woorden, namen die niet de klank van hun onderwerp beschrijven maar die een indruk geven van de vorm. Voorbeelden: als een vorm scherp, stekelig, puntig is dan zijn dat woorden die niet voor iets ronds, bolligs, glooiends kunnen worden gebruikt. Elke willekeurige aardbewoner plakt hier de juiste woorden op de juiste vorm. En dat geldt, denk ik, ook voor kleuren. Vraag een bewoner van een Zuidzee-eiland om de overeenkomstige kleuren bij de woorden geel, zwart, bruin, rood, blauw, etcetera te zoeken en ik wed dat dit een overduidelijk statisch significant resultaat oplevert.


Er worden hier dus twee verschillende zintuigelijke waarneming aan elkaar gekoppeld, in dit geval een klank en een vorm. Dat heet synesthesie. Synesthesie is een raadselachtig verschijnsel voor mensen die er niet mee zijn behept. Althans denken dat ze er niet mee zijn behept, want het schijnt dat iedereen in meer of mindere mate een synestheet is.
De meest bekende vorm is wel het zien of associëren van kleuren bij letters, getallen, klanken, geuren, smaken. Maar er zijn meer vormen van synesthesie, bijvoorbeeld het associëren van een klank met een vorm. Namen zijn niet zomaar ontstaan: de klank geeft vaak een impressie van de vorm. Als een vorm scherp, stekelig, puntig is dan zijn dat woorden die niet voor iets ronds, bolligs, glooiends kunnen worden gebruikt. Elke willekeurige aardbewoner plakt hier de juiste woorden op de juiste vorm. En dat geldt, denk ik, ook voor kleuren. Vraag een bewoner van een zuidzee-eiland om de overeenkomstige kleuren bij de woorden geel, zwart, bruin, rood, blauw, etcetera te zoeken en ik wed dat dit een overduidelijk statisch significant resultaat oplevert.

Eens vroeg een marktkoopvrouw in Servië me of ik zwarte of witte uien wilde. Ik zag geen kleurverschil. Nee, maar deze smàken zwart, zei ze. Smaak had een kleur. Niet zo vreemd. Het Rode Plein is eigenlijk het Mooie Plein. Rood is synoniem met mooi in Rusland. Geel is laf in Amerika. Allemaal in  taal opgeslagen fossiele synesthesieën. En niet vreemder dan een zoet kind, bittere tranen of een zuur gezicht. Zuur was in onze studententijd een modewoord. Niet meer.
Maar de meest normale, algemeen geaccepteerde vormen van synesthesie vinden we toch wel in de kunst. Waarom kunnen klanken, vormen of kleuren zo eenduidig emoties overbrengen? Waarom zijn sommige kleuren somber en waarom is bepaalde muziek vrolijk? Daarover zijn nooit afspraken gemaakt. Er is nooit over gestemd. Het is zuiver onafgesproken, onuitgesproken in onze cultuur neergeslagen synesthesie. Synesthesie biedt een prachtige kans tot een wereldwijde non-verbale, voor iedereen probleemloos begrijpelijke communicatie.
Synestheten aller landen verenigt u. U vormt de Gideonsbende tot de wereldvrede.  


 

 
 Verbaal onkruid

Eén van de aardige dingen van HOVO- en andere cursussen is dat je weer een beetje op herhaling gaat als student en op die manier weer een frisse kijk krijgt op het docentschap. Als docent kreeg je zelden goed zicht op wat je collega’s deden, nu krijg je weer docenten voorgeschoteld in allerlei soorten, maten en kwaliteiten. Laatst had ik de meest superbe docent ooit: Vincent Icke, die ons, ademloos grijs publiek, de grote natuurkundige theorieën presenteerde. Een dieptepunt daarentegen was een tijdje geleden iemand die het Marxisme behandelde, maar niet verder kwam dan een exegese van het marxistisch jargon. Soms heeft een docent één klein vlekje waardoor hij of zij verandert van goed in vrijwel niet te harden. Bijvoorbeeld een frequent stopwoordje. Een verder best bekwame docente gebruikte om de paar zinnen “kortom..”. Zodra je dat is opgevallen is het lastig om open en geconcentreerd naar haar verhaal te luisteren.
Stopwoordjes, een vloek voor menig docent. Er zijn zelfs docenten die als bijnaam hun stopwoordje hebben. Op mijn middelbare school hadden we een docent “niewah”.
Ooit had ik een collega die elke zin doorspekte met “sakmaseh”. Een rudimentaire vorm van “zal ik maar zeggen”. Het was werkelijk onmogelijk om een gesprek met hem te voeren, je hoorde alleen maar de sakmaseh’s. Iets minder erg, maar wel frequenter is het verwante “sehmah” (zeg maar). Komt veel voor, maar is gelukkig nog niet zo epidemisch als het “weetjewel” virus dat in het hippie-tijdperk heerste. Nu gelukkig vrijwel verdwenen, behalve bij enkele fossielen uit die tijd als Jules Deelder of Bart Chabot.
Er is nog een verschijningsvorm van verbaal onkruid dat het luisterend verwerken van een interessant verhaal zwaar belemmert: academisch plat. Academisch plat (AP) is het dialect dat studenten op een universiteit ontwikkelen en koesteren met het doel hun vroegere regionaal of maatschappelijk bepaalde dialect te verhullen.

Academisch plat is een sterk verwaterde vorm van Mokums plat: alle ei’s en ij’s worden ai’s; alle ou’s worden au’s; alle z’en worden s’en; alle v’s worden f’en; etc. “Main frauw is altaid sorgsaam en trauw”. Dat soort werk. Er is vrijwel geen academicus onder de veertig die bij zijn of haar presentatie van zijn of haar onderzoeksresultaten bij DWDD of P&W normaal ABN spreekt. Het gaat bijna altijd in het AP. Dat doet bij mij toch altijd afbreuk aan hun geloofwaardigheid. Dat is slecht van me, ik weet het.
Niet dat ik iets tegen een accent heb. Ik bewonder altijd de Britten die vol trots hun regionale accent uitdragen. Daar kunnen wij nog iets van leren. Onze politici lopen het risico flink op de hak te worden genomen door koefnoen-achtige programma’s als hun taal regionaal traceerbaar is. Tenzij die regio de grachtengordel of het Gooi is.
Een kleine waarschuwing is nu op zijn plaats. Als u doorleest zult u de rest van uw leven met beduidend minder plezier naar radio- en tv-vraaggesprekken luisteren. U zult met mij constateren dat een antwoord op een vraag in zo’n gesprek in ongeveer 27% van de gevallen begint met “nou ja” of met “nou”. Het maakt niet uit of de geïnterviewde een sporter of een minister is. Dit verbale onkruid trekt zich niets aan van rangen, standen of intellectuele verworvenheden. Grote geesten als Plasterk of Cohen zijn veelgebruikers. Waarom? Niemand die het weet. Denkpauze? Bedoeld als een soort geruststelling voor de luisteraar? Of simpelweg een stopwoordje dat viraal in onze communicatie voortwoekert? Wat doen al die communicatieadviseurs? Ze zouden oefeninterviews moeten houden waarbij bij elk “nou ja” een lichte elektrische schok wordt uitgedeeld. Of bij elk radio- en tv-gesprek zou een “nou” of “nou ja” moeten worden uitgewist met een “tuut”.
Maar u bent er nu mooi klaar mee. Geen enkel interview zal ooit meer hetzelfde zijn. Ik voorspel het u.      

 


Cultuurverschillen

Heeft onze beroepsgroep, onderwijzend Nederland, docentenland, eigenlijk een eigen, zich van andere groepen onderscheidende cultuur?
Ik ben altijd nogal sceptisch en kritisch geweest tegenover vermeende en geclaimde cultuurverschillen. Mijn grondhouding was zo’n beetje: ach, iedereen heeft zo zijn eigen gewoontes, maar in de kern voldoen alle samenlevingen en groeperingen wel zo ongeveer aan dezelfde wetten. En daar waren ook wel argumenten voor te vinden. Zo vond ik het amusant dat ik in verschillende landen hoorde dat de mentaliteit “waarom iets vandaag doen wat je ook kunt uitstellen tot morgen?” uniek was voor hun eigen land. Terwijl dezelfde houding in precies dezelfde mate in alle buurlanden werd gepraktiseerd.
Ook vreemd: de grootste vijanden vertonen de kleinste cultuurverschillen. Roomse Noord-Ieren lijken precies op protestantse Noord-Ieren. Serviërs en Croaten, haat en nijd, maar verder vrijwel identiek. Portugezen hebben de pest aan Spanjaarden en omgekeerd, maar vertonen een grote verwantschap. Etc. etc.
Maar ook ik moet erkennen dat cultuurverschillen wel degelijk bestaan. Een eye-opener was een voetbalwedstrijd die ik ooit zag. In Albina, Frans Guyana, tussen twee teams die waarschijnlijk twee indianendorpen vertegenwoordigden. Indianen in elk geval. Goede faciliteiten, goede grasmat, doelen met netten, mooie outfits, geen houtje-touwtje voetbal. Goed niveau ook, eerste klas amateurs schat ik. Kei- en keihard spel. Mannelijk tot in het extreme. Maar het grote verschil met alle voetbal dat ik elders heb gezien was dat de mannelijkheid zich ook uitstrekte tot het incasseren. Geen geschreeuw, geen geprotesteer, geen gejammer na een doodschop. Het was kennelijk taboe om ook maar iets van zwakte of kleinzerigheid of überhaupt welke emotie dan ook te laten blijken. Dat mag je toch wel een cultuurverschil noemen met de rest van de FIFA-gemeenschap.

Ik had cultuurverschillen natuurlijk ook al veel eerder, veel dichterbij kunnen constateren. Ik kom uit een omgeving van middenstanders, mijn ouders en bijna al mijn ooms en tantes hadden winkels. Het had me kunnen opvallen dat het arbeidsethos van middenstanders toch wel erg verschilde van dat van mensen met een salaris. 
Maar, nogmaals, is er ook een kenmerkend verschil tussen onze beroepsgroep en andere beroepsgroepen? Ik had daar nooit zo over nagedacht tot ik een artikel las in een tijdschrift voor bedrijfsopleiders. Het ging over het verschil tussen docenten en adviseurs. In een bepaalde periode (begin jaren negentig?) was er een tekort aan adviseurs en een overschot aan docenten. Het artikel beschreef de problemen die men ondervond bij het omscholen van docenten tot consultants. Wat bleek? De gewenste eigenschappen van een goede adviseur en de karakteristieken van de meeste docenten bleken diametraal tegenover elkaar te staan. Een adviseur moet luisteren, de wensen van de klant in kaart brengen, problemen analyseren, oplossingen voorstellen, kortom secundair, reactief, dienstbaar handelen. Docenten daarentegen wilden performen, vanuit zichzelf oplossingen aandragen en deze aan de klant uitleggen. Ze hadden de sterke behoefte om hun zienswijze uit te dragen. Ergo, de omscholingstrajecten werden, over het geheel genomen, mislukkingen.
Ik heb vaak aan dit artikel moeten denken bij pogingen onderwijsinnovaties te implementeren. Bij meer activerend onderwijs (kies zelf maar een label) krijgt de docent een iets andere rol. Van kennisoverdrager en uitlegger moet hij meer coach en begeleider worden. Hij moet dus eigenlijk meer adviseur worden.
Precies het probleem van de beschreven omscholingsprojecten. Geen wonder dat zoveel docenten dwars gingen liggen en er van de innovatieprojecten weinig terecht kwam. Het ging tegen hun natuur, tegen hun cultuur in.


 
 

Mumbo Jumbo


Op het terrein van de voormalige westergasfabriek in Amsterdam, waar ooit de eerste trein in Nederland vertrok, zijn er nu veel activiteiten in de artistieke en amusementssfeer. TV-studios, theaters, terrasjes, restaurants, galeries, etc. Een mooi voorbeeld van planologische recycling. Zo is er bijvoorbeeld elke eerste zondag van de maand een markt met allerlei creatieve frutsels en buitenissige etenswaar. Je ziet nooit iemand creatieve frutsels kopen maar voor de meeste eetkraampjes staat een rij. Laatst zag ik een vreemde uitzondering: een groot aantal mensen voor een sieradenkraampje. Wat bleek? Het waren medicinale sieraden. Geschikt voor het voorkomen en genezen van bijna alle kwalen. Mijn optimisme over de vooruitgang van de menselijke beschaving kreeg weer eens een forse knauw.
Ach, zult u tegenwerpen, een deel van de mensheid zal nu eenmaal altijd dom, onderontwikkeld, bij- en goedgelovig blijven. Was het maar zo simpel. Het verbazingwekkende is dat juist hoger opgeleide mensen gevoelig blijken te zijn voor moderne kwakzalverij. Raadselachtig. Hoe zou dat komen?
Uw verklaring is evenveel waard als de mijne, maar ik denk dat het iets te maken heeft met de dominantie van de wetenschap in onze huidige cultuur. Vroeger hadden dit soort rituelen altijd een associatie met religie. Met hogere machten in elk geval. Maar nu de wetenschap in veel gevallen de rol van de religie heeft overgenomen worden bijna alle wondertherapieën overgoten met een pseudowetenschappelijk sausje. Met allerlei vage termen als “energiebanen”, “ontgiften”, “straling”, “magnetisme”, “ioniseren”, “meridianen”, etc. etc.
En juist die mumbo-jumbo terminologie heeft kennelijk een grote aantrekkingskracht op sommige mensen. Veelal alfa’s en gamma’s die wel eens een bèta-klok hebben horen luiden, vermoed ik. Bevooroordeeld als ik nu eenmaal ben.
Maar dat is nog niet echt een antwoord op de vraag waarom zoveel verstandige en goed opgeleide mensen in klinkklare onzin kunnen geloven.
De Engelse arts Ben Goldacre geeft in het meest fantastische boek over de gezondheidszorg dat ik ken: “Bad Science” een vijftal verklaringen:
we zien patronen ook als die er niet zijn; we zien causale verbanden ook als ze er niet zijn; we overwaarderen bevestigende informatie voor een hypothese; we zoeken alleen bevestigende informatie voor een hypothese; we zien nieuwe bewijzen voor een bepaalde hypothese in het licht van onze bestaande overtuiging.
Als we daar dan nog een raadselachtig maar zeer reëel fenomeen, het placebo-effect, aan toevoegen, dan hebben we een mix die inderdaad veel weldenkende mensen op dwaalsporen kan brengen. Vooral als ze hun vertrouwen hebben verloren in het effect van reguliere behandelingen en een handje worden geholpen door de “alternatieve” medische sector.

Kampioen kwakzalverij is ongetwijfeld de homeopathie.  Een theorie, verzonnen omstreeks 1790, zo absurd qua uitgangspunten, zo ridicuul qua rituelen, dat je er alleen maar met een mengeling van een lach en een traan kennis van kunt nemen. Maar er zijn horden mensen die er met een soort “baat het niet dan schaadt het niet” houding geloof aan hechten. Inderdaad, het werkt. Evengoed als een placebo. Geen wonder, want een homeopathisch middel IS een placebo.
Wist u dat u een miljoen dollar kunt verdienen als u kunt aantonen dat een bovennatuurlijk fenomeen werkt? Dat geldt ook voor de homeopathie. De stichting van James Randi stelt al vele jaren dat bedrag ter beschikking maar het is nog nooit aan iemand uitgekeerd. James Randi is een fenomeen, hij heeft bijvoorbeeld Uri Geller en diverse gebedsgenezers als fraudeurs ontmaskerd.
De leukste en sympathiekste hedendaagse Don Quichote die ik ken. Google hem en bekijk hem op YouTube. Instructief en zeer vermakelijk.
Idem Ben Goldacre. Lees dat boek, hebt u de rest van uw leven plezier van.




Hugo


Speciaal voor deze column heb ik me eens afgevraagd wat de meest kleurrijke figuur is die ik in mijn leven heb ontmoet.
Nu hangt het een beetje af van wat je precies verstaat onder ontmoeten. In de tijd dat ik nog actief was in de marges van de jazzscene heb ik veel paradijsvogels zien passeren, zowel onder muzikanten als onder randfiguren. Maar ook merkwaardige, excentrieke grijze mussen.
Jan Schoonhoven was zo’n vreemde grijze mus. Een Delftse kunstenaar wiens werk op het eerste gezicht even saai is als de man zelf was. Zei zelden iets. Woonde met zijn vrouw Anita en zoon Japie op een piepkleine etagewoning in een grachtenpand zonder enig comfort. Ging elke dag trouw naar zijn PTT-baan in den Haag terwijl een aantal studenten achterbleef om aan de keukentafel zijn reliëfs te produceren. Die allemaal, nadat hij een prijs had gekregen in de biënnale van Sao Paolo, duizenden guldens opbrachten en nu vele tonnen euro’s waard zijn. 

Anita mocht al dat geld uitgeven aan de organisatie van jazzconcerten met gerenommeerde Amerikaanse musici. Sommigen zo saai als uw buurman, anderen lichtelijk tot behoorlijk excentriek. 

Een volgende stroom ongeregeld dreef aan me voorbij in Suriname. Als je het juiste terrasje frequenteerde kwam je ze voortdurend tegen: medicinale planten zoekende botanisten, verzamelaars van tropische vissen, vogelaars, kikkerfotografen, schildpaddenkwekers, alimentieontvluchters, avonturiers, gelukzoekers.
In het algemeen buitenlanders, maar de leukste stamgast was een Surinamer: Hugo. Grote bek, voortdurend discussies zoekend, wat niet altijd zonder risico was. Bouterse en zijn militaire vrienden kwamen ook vaak op het terrasje. Het was weliswaar nog ver voor de “revolutie”, maar toch. Hugo kwam uit een voorname familie, zijn vader is een poosje premier geweest. Hij had in Nederland op de HTS gezeten en was ook autocoureur geweest, althans hij had aan autoraces deelgenomen (beweerde hij).

Gebruik makend van zijn relaties had hij erg veel geld verdiend met een importhandeltje. Motorolie als ik me goed herinner. In die periode woonde hij in de duurste suite in het duurste hotel, waar hij, na zijn onvermijdelijke faillissement met grote schulden was uitgegooid. Maar kennelijk beschikte hij na zijn bankroet nog over voldoende zakgeld voor zijn alcoholische gewoontes. Anders dan bij de meeste drinkebroers het geval is was Hugo altijd een aangename discussiepartner.
Naast zijn hilarische verhalen over de Surinaamse upper class produceerde hij een niet aflatende stroom zakelijke plannen. Hij wilde drinkwater exporteren naar buurland Frans Guyana (waar ze alleen Frans flessenwater dronken terwijl Suriname prima bronwater had). Of hij wilde de wortels van mangrovebomen naar Nederland gaan exporteren vanwege hun decoratieve kwaliteit. Etc. etc.
Op een dag deed hij me verslag van weer een mislukt project. Hugo had een potje met Surinaams savannezand opgestuurd naar een Amerikaans laboratorium met de vraag of dit geschikt zou zijn voor glasproductie. Dat was in hoge mate het geval. Hugo meteen opgetogen met het rapport naar zijn oude vriend Sjuul (Jules) die nu minister van het een of ander was. Nu was Sjuul een grote uitzondering in het Surinaamse politieke landschap. Hij was integer, onkreukbaar en had daarvan zijn unique selling point gemaakt. Geen populaire positie onder zijns gelijken. Zijn bijnaam was dan ook “Bobo Sjuul” (Sulletje Sjuul).
Sjuul was niet enthousiast. Hij vroeg Hugo hoe hij aan het zand was gekomen. Dat had hij gewoon bij Zanderij in een potje gedaan. Waarop Sjuul kil reageerde: “weet je wel dat je dit zand dan van de Surinaamse staat hebt gestolen?”. Exit woedende Hugo.
Het is slecht met hem afgelopen. Onder verdachte omstandigheden gestorven in een cel waar hij door  de militairen van Bouterse in was gegooid. Waarschijnlijk is zijn grote bek hem toch noodlottig geworden. Een passend einde, dat wel.







   
Op eigen risico




Mijn grootvader van vaders kant was een eigenzinnig mens. Familietrekje. Eigenzinnig in de zin dat hij onafhankelijk dacht en zijn eigen conclusies trok, vaak tegen de gangbare mening in. Een mooi voorbeeld daarvan is dat hij zijn kinderen verbood om te leren zwemmen. Want, zo redeneerde hij, mensen die kunnen zwemmen lopen veel meer risico om te verdrinken dan mensen die niet kunnen zwemmen. IJzeren logica.
Ik heb zijn zienswijze niet gevolgd. Mijn zonen kunnen beiden heel goed zwemmen. Ik neem daarbij maar op de koop toe dat ze op die manier meer risico lopen om te verdrinken. Dat zou rampzalig zijn maar niet te vergelijken met de catastrofe die me zou verpletteren als dat zou gebeuren omdat ze niet konden zwemmen.
Ik bedoel maar, zuiver rationeel denken heeft zo zijn beperkingen bij het omgaan met de gevaren des levens.
Iemand met vliegangst heeft er weinig aan dat je hem vertelt dat fietsen gevaarlijker is dan vliegen en iemand met een spinnenfobie weet ook wel dat het onschuldige beesten zijn.
Daarbij komt nog dat je soms totaal verkeerde inschattingen maakt en dat maatregelen om iets veiliger te maken soms totaal averechts uitpakken.
Een mooi voorbeeld: in de voorvorige eeuw was in Engeland en de VS boksen met blote vuisten populair. Er zijn, voor zover we kunnen nagaan, opmerkelijk weinig slachtoffers bij gevallen. Later is men de boksers gaan “beschermen” met handschoenen en helmen. Sindsdien vallen er jaarlijks meerdere dodelijke slachtoffers bij deze sport, honderden in totaal. Om nog maar te zwijgen van chronische, invaliderende hersenbeschadigingen. Verklaring? Het is niet slim om iemand tegen zijn hoofd te slaan met je blote vuist. Je vingers breken eerder dan zijn kaak. En met bokshandschoenen kan dat wel en krijgen de hersenen harde opdoffers.
Nog een voorbeeld. Toen het antiblokkeersysteem (ABS) voor autoremmen pas was uitgevonden, wilde men eens proefondervindelijk nagaan hoe groot de veiligheidswinst was. In Kopenhagen rustte men de helft van de taxi’s uit met dit systeem. Wat bleek? Taxi’s met ABS maakten meer schade, niet minder. Men was snel gewend aan de kortere remweg onder normale omstandigheden en ging daarom de mist in bij bijzondere situaties als gladheid.
We zijn slecht getraind om risico’s goed in te schatten. Angst speelt daarbij een veel grotere rol dan verstand. Wat zijn (afgezien van insecten) voor mensen de meest dodelijke dieren, denkt u? Haaien? Slangen? Krokodillen? Piranha's? Nee, paarden.
Niet alleen individuen, ook de maatschappij als geheel gaat op een vreemde manier om met de gevaren die men denkt te moeten bestrijden. De kans dat u het slachtoffer wordt van een terroristische aanslag is vele, vele malen kleiner dan dat u door de bliksem wordt getroffen of in uw eigen badkamer verongelukt. Toch is de strijd tegen terrorisme de reden om oorlogen te voeren, onschuldige mensen te vermoorden en martelen, persoonlijke vrijheden drastisch te beperken, privacy op grote schaal te schenden, etc. etc.
Wat zouden al die miljarden voor terrorismebestrijding beter kunnen worden besteed aan schoon drinkwater, goede riolering of een vaccin tegen malaria.

Maar pleit ik nu voor een zuiver rationele benadering van de risico’s in het leven zonder de angstfactor in aanmerking te nemen? Dat zou onzin zijn, we dragen nu eenmaal de hele evolutie als bagage met ons mee.
Ik pleit wel voor wat meer evenwicht, voor wat meer gezond verstand. Ga nooit onder een boom staan bij onweer. Bij twijfel niet inhalen. Autogordels vast. Klim niet op een stoel maar op een keukentrap. Draag geen Ajax-shirt in het Feyenoord-stadion. Dat soort dingen.





 



Ongewenste gast



Verschillende steden willen, nog meer dan nu al het geval is, de auto zo veel mogelijk weren uit hun centrum. De automobilist moet “te gast” zijn in de binnenstad. De fietser moet absolute voorrang krijgen volgens het principe “de sterkste moet wijken”. Een goede zaak.
Niet dat het erg veel zal veranderen, de meeste fietsers voelen zich al lang King of the Road. Ik weet dat omdat ik wegens wat fysieke ongemakken al jaren gedwongen ben om als automobilist gast te zijn in de binnensteden van Utrecht en Amsterdam. Dat is vaak een hachelijke bezigheid. Toegegeven, natuurlijk vooral voor de fietsende opponent, maar toch zeker ook voor mij als defensieve bestuurder. Een fors percentage fietsers neemt gewoon altijd voorrang, of hij dat nu heeft of niet, rood licht of niet. De blik onveranderlijk recht vooruit. En altijd verontwaardigd als hij ook maar in het geringste wordt belemmerd door mijn stuk blik. Toen ik laatst eens voor de stopstreep bij een rood licht stilstond en er een fietser via een te ruime bocht bijna op mijn motorkap terecht kwam volgde er geen excuserend woord of gebaar maar een scheldpartij. Wat had ik daar immers te zoeken, in een auto, in de binnenstad. En waag het niet om op een smalle gracht niet te stoppen en half op de stoep te gaan staan voor een fietser, die u, tegen het verkeer in, tegemoet komt. Agressie wordt uw deel.
 Ik schreef “hij” maar de meest angstwekkende categorie pedalisten wordt toch wel gevormd door de moderne bakfietsmoeders. Zij rijden hun kind voor zich uit als een schild en voelen zich daardoor kennelijk volkomen onkwetsbaar. Het is natuurlijk ook lastig om met zo’n gevaarte steeds maar weer te moeten remmen en op gang komen.
Ook huiveringwekkend: het recente fenomeen van smartphonende fietsers. Dat zijn meestal ook meisjes en jonge vrouwen.
En de ultieme nachtmerrie: de onverlichte fietser die als een spook plotseling uit onverwachte duistere richtingen opduikt. Wat zou een beetje meer wetshandhaving hier weldadig werken.
Maar het feit dat het me al die jaren is gelukt om aanvaringen te vermijden toont aan dat een min of meer vreedzame coëxistentie tussen fietser en automobilist  mogelijk is. Ook al lijkt het vaak meer op een koude oorlog.

Wist u hoeveel verkeersslachtoffers er jaarlijks vallen in onze vier grote steden?
Zo tussen de 10 en 20 per stad. Ruwweg verdeeld over 25% voetgangers; 25% fietsers; 10% brom- en snorfietsers; 10% motorrijders en 30% automobilisten (
swov-rapport). Er leggen dus meer automobilisten het loodje dan fietsers. Vreemd, als je nagaat dat er geen automobilisten worden doodgereden door fietsers en andersom wel. Niet verrassend is dat als je het aantal slachtoffers per kilometer zou berekenen zou blijken dat motorrijden vele, vele malen gevaarlijker is dan autorijden.
Het stadsverkeer wordt gelukkig wel steeds veiliger. Het aantal slachtoffers was 25 jaar geleden nog het dubbele. Terwijl de intensiteit intussen ongetwijfeld ook meer dan verdubbeld is.

Heb ik nog wat adviezen voor u vanuit mijn uitgebreide ervaringen als ongewenste autogast? Niet veel. U zult zelf, indien van toepassing, moeten verzinnen hoe u uw bakfietsende dochters en schoondochters kunt stimuleren om voor rode verkeerslichten te stoppen of hoe u uw kleindochters kunt verleiden om hun smartphone tijdens het fietsen niet te gebruiken.
Of misschien dit: controleer de verlichting van de fietsen van uw kleinkinderen. Bij in gebreke blijven: doe een uitvoerig onderzoek over wat op dit moment de meest coole fietsverlichting is, koop die en geef die cadeau, inclusief reservebatterijen.
Want het ergste wat een mens kan overkomen is……




Kroketten


 U heeft waarschijnlijk wel eens dezelfde ervaring gehad: enthousiast over een superlekker rood wijntje ergens in Frankrijk neemt u er zes flessen van mee naar huis alwaar het zich niet blijkt te onderscheiden van gewone supermarktplonk. Precies het omgekeerde doet zich ook voor: het eerste franse biertje in de vakantie is een regelrechte klap in je gezicht. Toch drink je het na drie dagen met veel plezier. De menselijke smaak is buitengewoon flexibel en wispelturig. De meest bizarre illustratie daarvan maakte ik mee in de beginjaren van mijn studie. In Delft hadden we bijna ondrinkbaar kraanwater afkomstig uit de Rotterdamse Maas. Een goede stimulans voor de bierconsumptie. Op een bepaald moment was de kwaliteit zo laag en het chloorgehalte zo hoog dat alle Delftenaren met jerrycans Haags duinwater gingen halen. Een verbazingwekkend gevolg was dat de kinderen van mijn hospita hun thee niet meer lustten omdat “er geen smaak meer aan zat”! Chloor als smaakmaker!
Toch vermoed ik dat je smaak niet alleen maar grillig en veranderlijk is, maar dat hij ook voor een belangrijk deel in je vroege jeugd wordt vastgelegd. Als ik in een wit kadetje met echte boter en echte ham bijt zit ik weer als tienjarige te picknicken in het gras in de buurt van Schiphol. Als ik frisdrank uit een groen glas drink voel ik me weer ziek omdat zo’n glas tijdens een geelzuchtperiode naast mijn bed stond. Oploskoffie is niet alleen maar vies, maar roept ook leuke kampeerherinneringen op.
De menselijke smaak heeft dus zeker een heel lang geheugen. Zo kan ik bijvoorbeeld mijn zwak voor kroketten terugvoeren tot de automatiek van banketbakker Stoker, de enige producent van deze delicatesse in ons dorp.
Wat heb ik moeten afzien, jarenlang, als krokettenliefhebber. Al die met onduidelijke smurrie gevulde paneerstaven in al die sport- en schoolkantines, waar je toch af en toe niet af kon blijven. Leve de mosterd. Slechts af en toe was je in staat om weer eens van echte  “croquettes appellation controlée” te genieten bij Dungelman, Holtkamp, van Dobben of Kwekkeboom. Als je toevallig eens in de buurt was.
Die donkere jaren zijn voorbij. Bijna overal zijn tegenwoordig kroketten en bitterballen te koop van een acceptabel niveau. Van Dobben en Kwekkeboom hebben hun naam verkocht aan industriële producenten en zijn daarmee van de delicatessenmarkt verdwenen maar hebben wel de basiskwaliteit opgekrikt.

Er is ook een kroket die niet is meegegroeid met deze kwaliteitssprong. Die van de meest populaire automatiekketen: de GEDO-kroket. De naam is afkomstig van de straat waar zich de eerste vestiging van deze keten bevond: de Gerard Doustraat in Mokum. Nu beweer ik niet dat deze kroket niet met prima ingrediënten is gemaakt, maar de smaak staat me niet aan. Een vervelende nasmaak die nog het meest doet denken aan Maggi-aroma. U weet wel, uit dat bruine vierkante flesje.
Dat is erg vreemd, want deze kroket werd zeer gewaardeerd door twee gerenommeerde culinaire journalisten: Johannes van Dam en Sylvia Witteman. Je zou aan jezelf gaan twijfelen. Totdat je beseft dat deze mensen in Amsterdam zijn opgegroeid en dus al in hun vroege jeugd hebben kennisgemaakt met de specifieke GEDO-smaak. Een flauwe chloorsmaak zouden ze misschien ook hebben gedoogd als ze in Delft waren opgegroeid.

Een prima voorbeeld van de paradox die ik al signaleerde: smaak is wispelturig en flexibel maar heeft toch ook een zeer lang geheugen.




Epicurist

Merkwaardig hoe sommige mensen diepe voorspellende gaven blijken te hebben. Op de middelbare school was ik voor mijn docent Engels, Beetsma, een bron van irritatie. Ik had voor hem een reeks van vier proefwerken gemaakt, beoordeeld met achtereenvolgens 1, 1, 10, 10, waardoor ik nog net, via een 5,5 gemiddeld een zes als rapportcijfer versierde. In plaats van verheugd te zijn over mijn wonderbaarlijke herstel was hij, vreemd genoeg, zeer ontstemd en voegde me toe dat ik een echte epicurist was. Wat dus kennelijk niet als een compliment was bedoeld. Via een woordenboek kwam ik er achter dat het zoiets was als levensgenieter, genotzoeker. Flierefluiter meende Beetsma, denk ik.
Pas veel later ontdekte ik dat Epicurus inderdaad mijn lievelingsfilosoof was en dat Beetsma dat dus buitengewoon scherp had gezien. Maar ook dat het epicurisme veel meer en veel  subtieler was dan het platte genieten dat Beetsma waarschijnlijk voor ogen had. Epicurus vond dat je moest streven naar geluk door fysieke pijn en mentaal lijden te vermijden. En dat je dat juist moest proberen te bereiken door sober te leven en vriendschappen te onderhouden, niet door fysieke uitspattingen en platte genoegens. Prachtige doelstellingen. Hij was daarmee de feitelijke grondlegger van het veel later ontstane utilitarisme, een filosofische stroming die “de grootste hoeveelheid geluk en welbevinden voor het grootste aantal mensen” nastreeft. Ook weinig tegen in te brengen, al roept het wel meteen allerlei ethische dilemma’s op. (Mag je bijvoorbeeld iemand opofferen om het leven van een groot aantal anderen te redden?)
Ook op het gebied van de destijds gepraktiseerde wetenschappen was Epi zijn tijd ver vooruit. Zo was hij een materialist. En ook dat weer niet in de platte hedendaagse betekenis. Hij vond simpelweg dat er niets kon bestaan zonder een band met materie. Het bestaan van onstoffelijke zogenaamde transcendente entiteiten als bijvoorbeeld een ziel zonder lichaam verwierp hij. En daarmee het idee van een hiernamaals. Het besef dat je daarboven niet met straffen voor je tekortkomingen hier beneden kan worden geconfronteerd, droeg volgens Epicurus sterk bij aan je levensgeluk. Allemaal precies wat ik zelf ook al altijd, dat wil zeggen voor zover ik me kan herinneren, dacht. Als kind vroeg ik me ook altijd al af hoe sommige volwassenen, toch verder niet dom, zo naïef konden zijn in allerlei merkwaardige fabels te geloven.
Maar goed, dat was allemaal jaren geleden. Pas recent ontdekte ik dat Epi helemaal mijn geestelijke superheld is. Hij is namelijk de bedenker,  auteur en naamgever van de Paradox van Epicurus. U hebt de randen van deze paradox ongetwijfeld zelf ook wel eens overdacht. Al was het alleen maar omdat u zich wel eens heeft afgevraagd waarom er zoveel leed en ellende op de wereld is. De paradox luidt, in het kort: het opperwezen kan niet tegelijk alwetend, almachtig en algoed zijn. Twee van de drie is mogelijk, alle drie tegelijk is logisch inconsistent. Hoewel, als je er goed over nadenkt, is  de combinatie alwetend en almachtig ook al behoorlijk logisch problematisch. Immers, als Hij alwetend is kent Hij ook de toekomst en kan Hij deze niet meer veranderen en is daarom niet almachtig. Zoiets. Maar alle drie tegelijk is zeker onmogelijk. Epicurus zette met deze paradox, eeuwen voor het begin van onze jaartelling, alle monotheïstische religies die op deze premissen zijn gebaseerd bij het filosofische oud vuil. Het geldt natuurlijk niet voor polytheïstische goden, die moeten hun macht delen en zijn dus niet almachtig.
Maar het blijft griezelig hoe sommige docenten de ziel van sommige van hun studenten, bewust of onbewust, kunnen doorgronden.
Ik ben nog steeds epicurist! Beetsma, bedankt
 





Goed fout

Wij 65-plussers zijn allemaal in meer of mindere mate gevormd door de oorlog. Alleen de 75-plussers onder ons hebben zelf nog herinneringen uit die tijd, maar we hebben allemaal een groot aantal boeken, documentaires, films, tv-uitzendingen (Loe de Jong) tot ons genomen. Plus alle verhalen in familiekring. Mijn ooms en tantes bezochten ons twee keer per jaar op de verjaardagen van mijn vader en moeder. Tijdens die verjaardagen was er eigenlijk maar één constant gespreksonderwerp: de oorlog. Sterke verhalen. Over hoe mijn opa in zijn eigen huis weigerde opdrachten van een NSB-er uit te voeren. Hoe een oom aan de Duitsers ontsnapte door urenlang in een sloot onder te duiken. Hoe men illegaal paarden slachtte. En heel veel anekdotes met een hoog  “Wo ist der Bahnhof” gehalte.
Als kind vroeg je je bij het aanhoren van al die verhalen altijd af of je ook zoiets zou hebben gedurfd. Of je de moed zou hebben gehad om ook zoiets te doen. Maar nooit of je ook aan de goede kant zou hebben geopereerd, of je wel anti-Duits zou zijn geweest. Dat sprak volkomen vanzelf.
Er waren natuurlijk ook zaken waar nooit iets over werd verteld. Er waren niet veel Joden in de dorpen van mijn jeugd. Maar ze waren er wel en ik heb tijdens de verjaarsvisites nooit iets gehoord over hun lot. En Westerbork was ook niet zo ver bij ons vandaan. Ook geen onderwerp van conversatie.
 

Jaren later kwam ik bij toeval achter een gebeurtenis die eveneens nooit ter sprake was gekomen. Een aangetrouwde oom, een echte mafkees, was tijdens de oorlog terug komen lopen uit Rusland. Hij had zich aangemeld als vrijwilliger aan het oostfront, maar had het daar kennelijk toch niet zo erg naar zijn zin. Maar stel je dat eens voor! Dwars door Rusland, Polen en Duitsland. ‘s Nachts lopen en je overdag schuilhouden. Leven van het land. Allemaal te onwaarschijnlijk voor een filmscenario. Nooit ontdekt of hij zo’n mafkees is geworden vanwege zijn ongetwijfeld traumatische ervaringen of dat hij dit soort idiote avonturen heeft ondernomen omdat hij zo’n mafkees was. Een beetje van allebei vermoed ik.
Vele jaren later ontdekte ik nog een stukje familiegeschiedenis dat me altijd was onthouden. Op een conferentie ontmoette ik een familielid, een achterneef. Of eigenlijk een neef van mijn vader, hij was maar een paar jaar ouder dan ik. Werkte ook op een Hogeschool  in een vergelijkbare functie. Na wat koetjes en kalfjes kwam hij op de proppen met de grote kwestie die zijn hele leven had beheerst. Verpest. Hij vertelde me dat zijn vader fout was geweest in de oorlog. NSB-er geworden in de jaren dertig. Mijn opa had drie broers. Twee ervan waren fout. Na de oorlog hebben de broers, twee tegen twee, nooit meer een woord gewisseld. Zelfs niet gegroet. De maatschappelijke uitsluiting had mijn achterneef totaal gevormd. Misvormd.
Na het gesprek met hem realiseerde ik me dat het helemaal niet zo vanzelfsprekend was dat mijn familie in de oorlog aan de goede kant had gestaan. Een dubbeltje op zijn kant. Fifty fifty. Twee tegen twee. Voor hetzelfde geld had ook mijn opa in de jaren dertig op de achteraf gezien foute manier geprotesteerd tegen de toenmalige maatschappelijke misstanden.


Ik denk dat er weinig OG-leden zijn uit een foute familie. Minder dan je statistisch zou verwachten. Waarom? Omdat ze, net als mijn achterneef, de neiging hebben gehad zich sociaal te isoleren. Ze zullen weinig zin hebben gehad om zich in een clubje als de onze te manifesteren. Misschien vergis ik me. En de enkelen die er zijn hebben waarschijnlijk bij het lezen van het woord “oorlog” in de eerste zin meteen de bladzij omgeslagen. Maar tegen de ene doorzetter die mogelijk toch nog tot hier is gekomen, zou ik willen zeggen wat ik destijds tegen mijn achterneef had moeten zeggen: er valt helemaal niks te vergeven en vergeten. Je bent niet verantwoordelijk voor de fouten van je familie. Je hebt niet zelf die verkeerde keuzes gemaakt. We hadden allemaal in je schoenen kunnen staan. Puur een kwestie van pech of geluk.








What are the odds? 


Ik ken eigenlijk niemand die statistiek een leuk vak vindt. Of zelfs maar een leuk onderwerp. Zeker niet al die studenten gedragswetenschappen voor wie statistiek een formidabel struikelvak is. Maar ook mensen die van wiskunde houden vinden het vaak maar een zonderling zijspoor. Nu is de theoretische statistiek nog prima te beschouwen als een exacte wetenschap, maar zodra de statistiek wordt toegepast op echte maatschappelijke problemen wordt het een hachelijke zaak. Statistiek experts spreken elkaar net zo vaak tegen als economen. Je hebt een behoorlijk aantal economen nodig om er twee te vinden die het een beetje met elkaar eens zijn. Voor statistici was het proces tegen Lucia de Berk een triest dieptepunt. Aanvankelijk berekende een expert dat de kans dat Lucia bij alle verdachte sterfgevallen onschuldig aanwezig was één op zeven miljard was. Later brachten collega experts dit terug tot één op negen.
Het is maar de vraag of de toegepaste statistiek wel als een echte wetenschap mag worden beschouwd. Van economen kunnen hun voorspellingen tenminste soms nog achteraf worden gecontroleerd. Bij statistici is dat meestal niet het geval. Immers als wordt gesteld dat de kans dat een dijk doorbreekt eens in de duizend jaar is, komt die voorspelling altijd uit. Zowel in het geval de dijk binnen een jaar doorbreekt als in het geval dat dat helemaal niet gebeurd. Dat maakt de toegepaste statistiek feitelijk tot een pseudowetenschap. Bij een echte wetenschap moeten controleerbare voorspellingen kunnen worden gedaan. Beweringen moeten verifieerbaar zijn.
Dè kardinale denkfout die altijd weer wordt gemaakt bij het toepassen van statistiek op de realiteit dat men een kansberekening gaat toepassen op dingen die al gebeurd zijn. En ja, buitengewoon onwaarschijnlijke dingen gebeuren nu eenmaal. In ieders leven. U kunt er vast wel een paar bedenken. Die keer dat u in het diepe binnenland van Spanje op een terrasje iemand uit uw geboortedorp tegenkwam. De keer dat u en een vriendin onafhankelijk van elkaar twee keer precies hetzelfde bloesje kochten. Hoe onwaarschijnlijk is dat? U vergeet dan mogelijkerwijs dat het niet meer dan logisch is dat van alle honderdduizenden gebeurtenissen in uw leven er vast wel een paar heel onwaarschijnlijk zijn.
Geen idee meer van wie deze parabel was, maar hij is erg verhelderend. Zet iemand met een mitrailleur in een lege circustent en laat hem de mitrailleur leegschieten. Bestudeer het patroon van alle kogelgaten in het tentdoek. U komt gegarandeerd ergens iets bijzonders tegen. Een gelijkzijdig driehoekje. Drie kogelgaten precies op gelijke afstand precies op een rij. En u concludeert dan vervolgens dat de kans op zo’n configuratie zo ongelofelijk klein is dat er wel fraude in het spel moet zijn.
Misschien hebt u zich nog nooit zo de meest onwaarschijnlijke gebeurtenis in uw leven gerealiseerd. Uw bestaan! Als uw vader niet toevallig uw moeder had ontmoet. Als ze die bewuste avond hoofdpijn had gehad. Als één van die miljoenen concurrerende zaadcellen net iets harder had gezwommen dan de uwe. En dat geldt allemaal ook voor al uw miljoenen voorouders. Afgezien nog van die toevallige inslag van die asteroïde die ervoor zorgde dat de dinosaurussen plaats maakten voor ons zoogdieren. Als niet de Neanderthalers het onderspit hadden gedolven maar wij de Homo Sapiens. Als de uitbarsting van de vulkaan Toba 74.000 jaar geleden nog net een fractie heviger was geweest.
Nee, je bestaan is een astronomisch groot toeval. 1 op de 1000….(aantal nullen tot het eind van de pagina). De kans dat je bestaat is ongeveer even groot als de kans dat je op dit moment een pluisje in je oog krijgt dat door Napoleon van zijn jas is geplukt. Maar toch besta je!! Toch bestaan we!! What are the odds?




Jong oud, oud jong


Ah, but I was so much older then. I’m younger than that now. (Bob Dylan, 1964)




Toen u een kleuter was, waren uw grootouders waarschijnlijk zo rond de vijftig. Oud in elk geval in uw ogen. Niet middelbaar. Oud. En als u de foto’s in het familiealbum nog eens terugkijkt klopt dat nog steeds. Ze zagen er veel ouder uit dan ze waren. Nu zal er ook wel een soort optisch effect optreden. Andere mode, andere haardracht, zwart-wit foto’s, etc. Maar zelfs als u dat in aanmerking neemt, voelt u zich als 65-plusser nu jonger dan uw grootouders toen.
Een soortgelijk fenomeen doet zich ook voor bij onze kinderen. Als dertigers vertonen ze veel trekjes die we vroeger meer bij twintigers zagen. Ze blijven steeds langer jong vergeleken met eerdere generaties. Zeer in het algemeen gesproken, natuurlijk. Ze beginnen later aan een vaste baan, serieuze relatie en krijgen later kinderen.
Het lijkt een vrij algemeen verschijnsel. Zo las ik bijvoorbeeld deze week een recensie waarin een jazztrio werd aangeduid als een stel jonge honden. Ze waren alle drie zo rond de 35. Het bekendste en meest gewaardeerde jazzalbum aller tijden “Kind of Blue” is gemaakt door Miles Davis en John Coltrane die toen, in 1959, allebei 33 waren. Ze werden destijds echt niet als jonge honden beschouwd maar als volledig gearriveerde musici. De overige musici waren nog jonger. De bassist was 24.


Een mens levert zijn maximale maatschappelijke, wetenschappelijke en artistieke prestaties gemiddeld zo tussen zijn 35e en 40e. Er zijn natuurlijk uitzonderingen naar boven en beneden. Mozart werd maar 35. Schubert heeft mogelijk nog meer geschreven en is maar 33 geworden. Alexander de Grote veroverde de gehele destijds bekende wereld voordat hij op zijn 32e het loodje legde. Newton en Einstein deden hun grootste ontdekkingen op hun 23e respectievelijk 26e. Uitzonderingen naar boven zijn lastiger. Weliswaar publiceerden bijvoorbeeld Darwin en Copernicus hun revolutionaire inzichten pas op hun 50e en 60e, maar toen hadden ze er wel al een jaar of twintig mee in hun hoofd rondgelopen voordat ze hun ketterse ideeën naar buiten durfden te brengen. Dat vertroebelt de zaak een beetje.
Maar gemiddeld doen wetenschappers en uitvinders hun grote ontdekkingen dus zo tegen hun veertigste. En ook schrijvers en schilders leveren op die leeftijd hun eerste succesvolle werk. En dat lijkt altijd al zo te zijn geweest. Of is er –corresponderend met onze observaties- een verschuiving naar een latere leeftijd waar te nemen? Dat is inderdaad het geval. Als voorbeeld: de gemiddelde leeftijd waarop Nobelprijswinnaars hun prijswinnende research deden is in de loop van de vorige eeuw zes jaar hoger geworden
(NBER w19866). Een mogelijke verklaring is dat je eerst steeds meer kennis moet opdoen voordat je je eigen creativiteit de vrije loop kunt laten.

Interessant misschien, maar hebben onze indrukken, inmiddels wetenschappelijk bevestigd, nog verdere maatschappelijke consequenties? Potentieel grote, denk ik. Ga maar na. Niet alleen begint een echte maatschappelijke carrière later, er is ook de tendens dat ze eerder eindigt. Probeer maar eens na je vijftigste een nieuwe baan te vinden. En de kans dat je daartoe wordt gedwongen neemt toe omdat je gemakkelijker kunt worden ontslagen in een steeds dynamischer en hardvochtiger beroepenveld. En dat terwijl je officiële pensionering steeds later begint. Vroeger was je pensioen gebaseerd op veertig jaar werken. Misschien is dat straks in de praktijk gemiddeld maar twintig. 


Het lijkt me een goed idee om in de toekomst regelingen voor een dubbele carrière  te ontwerpen: na economisch relevante banen zo tussen je 25e en je 50e nog primair maatschappelijk relevante banen van pakweg je 50e tot je 70e. Vul de details zelf maar in. Als zoiets algemeen zou worden geaccepteerd en goed gereguleerd zou dat in de toekomst een hoop frustratie kunnen voorkomen en arbeidsvreugde genereren.
Toegegeven: er zitten nog wel een paar praktische haken en ogen aan dit concept. Nog helemaal afgezien van de noodzakelijke politieke wil en daadkracht. Maar het lijkt me de moeite waard om er eens wat verder op door te denken. Doormodderen op de huidige weg levert ook geen aantrekkelijk perspectief.



 

Afko’s
 

Ik heb iets met afkortingen. Ik heb bijvoorbeeld de onhebbelijke gewoonte om, als ik ergens een onbekende afkorting zie, te gaan raden wat deze zou kunnen betekenen. Een nutteloos maar onschuldig dwangmatig tijdverdrijf. Toch erger ik me ook aan onnodige afkortingen. Waarom “Chin. Ind. Spec. Rest. Chi Huai” en niet gewoon “Restaurant Chi Huai. Chinese en Indische specialiteiten”?

Irritant is ook het gebruik van afkortingen als jargon. Sprekers over een onderwerp dat net even buiten je eigen expertisegebied ligt hebben vaak de neiging om je zonder verdere verduidelijking dood te gooien met allerlei DLA’s (drieletterige afkortingen).
Sommige namen lenen zich niet goed om af te korten. De Katholieke Hogeschool Tilburg had toch een klein probleempje toen ze zich ging upgraden naar een universiteit. Ook bij het overschrijden van de taalgrens kan er een onverwachte complicatie ontstaan. Zo zijn er bijvoorbeeld in Engeland wel C&A winkels, maar V&D heeft vanwege de bedenkelijke connotatie met de letters VD in het Engelse taalgebied  zo’n overstap nooit kunnen maken.

Een tijdje geleden werden in een bepaalde Utrechtse wijk steeds auto’s beschadigd van het type Ford KA. Een stelletje jongelui had er lol in om er aan de achterkant een deuk in te trappen. Toen ze werden betrapt en ze naar hun motieven werden gevraagd, vertelden ze dat KA stond voor Kick Ass en dat ze deze uitdaging hadden aangenomen. Ik bedacht me toen dat het maar een groot geluk was dat ze zich niet hadden gerealiseerd dat KIA de afkorting is voor Killed In Action. Dat had slecht kunnen uitpakken voor de bestuurders van dit Koreaanse automerk. Overigens liet mijn dwangmatige behoefte om afkortingen te raden me hier behoorlijk in de steek. Ik dacht dat KIA wel zoiets zou betekenen als Koreaanse Industrie voor Automobielen. Analoog aan bijvoorbeeld Fabbrica Italiana Automobili Torino of Sociedad Española de Automóviles de Turismo of Svenska Aeroplan AktieBolaget of Bayerische Motoren Werke. Dat was geenszins het geval. Het betekent iets vaags in het Koreaans.

Soms neemt een afkorting een kronkelweg. Zo werd een militair voertuig voor algemene doeleinden (General Purpose) via GP een Jeep. Een afkorting is ook plaatsgevoelig. Amsterdammers hebben het altijd over “het NRC” terwijl Rotterdammers, meer correct, spreken over “de NRC”. Amsterdammers hebben nog altijd het Algemeen Handelsblad in hun hoofd waarmee de Nieuwe Rotterdamse Courant ooit fuseerde.
Sommige afkortingen overleven hun oorspronkelijke betekenis. Zo is de AVRO nog wel de Algemene Vereniging Radio Omroep, maar de Vereeniging Arbeiders Radio Amateurs is nu de Omroepvereniging VARA en de Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep is de Omroepvereniging VPRO geworden. De Algemene Nederlandsche Wielrijders Bond heet nu de Koninklijke Nederlandse Toeristenbond ANWB.

Personen die zo beroemd zijn dat hun initialen volstaan zijn zeldzaam. Zelfs DJT heeft het nog niet tot de status van FDR, JFK of LBJ geschopt. Elke man van onze leeftijd weet wie BB is. CC was net zo knap en sexy, maar veel minder bekend. En dat Marilyn Monroe nooit de MM-status heeft bereikt ligt waarschijnlijk aan de moeilijke uitspraak. Mmmm.. Je moet voetballiefhebber zijn om te weten wie ZZ is. En AA is weer geen persoon. NN meestal weer wel.

Een altijd amusante categorie afkortingen wordt gevormd door de namen van sportclubs: NOAD (Nooit Opgeven Altijd Doorgaan); RODA (Recht Op Doel Af); NAKS (Na Arbeid Komt Sport); LONGA (Lichamelijke Ontspanning Na Gedane Arbeid); AGOVV (Apeldoornse Geheelonthouders Voetbal Vereniging); SSS (Sport Staalt Spieren); DOS/DES/DWS/DVS/DSS (Door Oefening/ Eendracht/ Wilskracht/ Vriendschap/ Samenwerking Sterk). Varianten zijn: ADO (Alles Door Oefening) en SteDoCo (Sterk Door Combinatie). En een erg leuke: Cluzona (Club zonder naam).

Als 65-plusser zult u ongetwijfeld af en toe problemen hebben met de modieuze twitter-afko’s. BTW (By The Way); LOL (Laughing Out Loud); OMG (Oh My God); FYI (For Your Information) zult u nog wel kennen.
Maar geldt dat ook voor F2F (Face To Face); IDC (I Don’t Care); JK (Just Kidding); TMI (Too Much Information)? 
Bestudeer eens een lijstje met zulke afkortingen als u op niveau wilt blijven communiceren met uw kleinkinderen. CU.







Paradoxen


Ook tot mijn eigen verrassing ontdekte ik pas dat er een soort thema zit in de stukjes die ik hier en daar heb geschreven: ik lijk toch wel erg gefascineerd te zijn door het fenomeen paradoxen. Of liever door het grensgebied, de overlap tussen reële en schijnbare tegenstellingen.
Een paradox moet om leuk of interessant te zijn, wat mij betreft, in tegenspraak zijn met ons gezond verstand, met onze verwachting. Niet simpelweg een logische inconsistentie. Hij moet enige verbazing genereren en tot een verklaring uitnodigen. Voorbeelden.
Boksen met bokshandschoenen is gevaarlijker dan zonder. De totale boeteopbrengst wordt lager als je de pakkans vergroot. Studenten gaan minder tijd aan zelfstudie besteden als ze minder contacturen krijgen. Je maakt meer kans om te verdrinken als je leert zwemmen. Paarden maken meer dodelijke slachtoffers dan roofdieren.  Je maakt meer kans op een aanrijding als je een auto krijgt met betere remmen. Top experts binnen hun vakgebied zijn meestal slechte docenten. Goed opgeleide mensen zijn erg ontvankelijk voor kwakzalverige flauwekul. Eenvoudige kunstuitingen hebben vaak meer zeggingskracht dan complexe. Het fileprobleem wordt niet opgelost als er meer wegen worden aangelegd. Geweld wordt doorgaans bevorderd als je probeert het de kop in te drukken. Om de vrijheid van de burger te beschermen wordt ze meestal beperkt. Plastic bekertjes zijn milieuvriendelijker dan mokken. IJver is veel belangrijker voor studiesucces dan intelligentie. Biodiesel is slechter voor het milieu dan gewone diesel. Brom- en snorfietsen zijn slechter voor de luchtkwaliteit dan auto’s. Rokers kosten de gezondheidszorg minder dan niet-rokers. Etc. etc.
Ik nodig u uit om al deze fenomenen van rationele verklaringen te voorzien. Of om ze juist te ontkrachten. Maar misschien begrijpt u mijn fascinatie voor paradoxen wat beter.
Zoals gezegd, sommige paradoxen verdienen, wat mij betreft, die naam niet echt.  Eén van de oudste paradoxen die ik ken bijvoorbeeld, de Paradox van Epicurus, vind ik meer een beschrijving  van een logische tegenstrijdigheid dan een paradox. Epicurus (341-270 vC) stelde: God kan niet tegelijk algoed, almachtig en alwetend zijn. Als we accepteren dat er kwaad, leed en ellende op de wereld is, levert dat een logische ongerijmdheid op. Een andere doctrine van Epicurus verdient eigenlijk veel meer het etiket paradox. Hij verwierp het idee van een hiernamaals en meende dat die overtuiging sterk zou bijdragen aan het levensgeluk van mensen. Terwijl de algemene opinie toch is dat de verwachting van beloning of straf na je dood het welzijn en geluk van mensen zal bevorderen.
Als je dit standpunt van Epicurus wat meer veralgemeniseert, kun je je afvragen of godsdienst in het algemeen wel een positieve invloed heeft op het goed functioneren van de maatschappij. Ofwel functioneert een maatschappij beter naarmate haar inwoners religieuzer zijn? Je zou denken van wel, immers elke godsdienst heeft voorschriften om je fatsoenlijk tegenover je medemens te gedragen.
U voelt de paradox al aankomen. Het blijkt helaas dat naarmate de inwoners van een land meer een absoluut godsgeloof aanhangen, dat land maatschappelijk meer disfunctioneel is. Waarbij die disfunctionaliteit wordt gemeten met een groot aantal kengetallen (moorden, zelfmoorden, abortussen, gevangenen, geslachtsziekten, kindersterfte, levensduur, corruptie, etc. etc.).  



Nu zou ik niet meteen willen concluderen dat religie de oorzaak van maatschappelijke ellende is. Misschien juist het omgekeerde. Of mogelijk hebben beide fenomenen een gemeenschappelijke oorzaak. En ook denk ik niet dat binnen zo’n slecht functionerende maatschappij de meest religieuze mensen het slechtst functioneren. Integendeel zou ik weer denken.
Maar hoe dan ook, dit soort paradoxen blijven voor mij een constante bron van verbazing en reflectie.
 




 Nomenclatuur


Heeft u zich wel eens gerealiseerd dat “chauffeur” letterlijk “stoker” betekent? Die benaming moet dus zijn ontstaan toen auto’s nog door een stoommachine werden aangedreven. Een heel korte, weinig succesvolle periode. Het is een mooi voorbeeld van het verschijnsel dat taal vaak wordt ingehaald door technische en maatschappelijke ontwikkelingen. Ook elektrische auto’s hebben nog steeds een gaspedaal, het zal vast niet lukken om daar op korte termijn een Wattpedaal van te maken. We hebben het ook nog steeds over een plaatje draaien, ook al weten we dat de muziek uit een computergeheugen komt. Hoewel, de harde schijf draait natuurlijk ook.

Beroepsaanduidingen hebben ook last van zulke veranderingen. Het is lang geleden dat loodgieters ook daadwerkelijk lood goten. Ooit zijn er boeren geweest die groente of melk aan hun medeburgers verkochten, de eerste groente- en melkboeren. Die namen zijn blijven hangen, ook toen de verkopers geen boeren meer waren. Een visboer is een vreemde benaming, ik denk niet dat boeren ooit ook parttime visser waren.
Ook in het trein- en vliegverkeer zijn sommige beroepsaanduidingen wat losgezongen van hun oorspronkelijke betekenis. Zo was een steward ooit iemand die voor de warme hap, de stew, de stamppot zorgde en een purser was verantwoordelijk voor de purse, de portemonnee. Maar dat is natuurlijk niet vreemder dan de stuurhut te vernoemen naar de arena van een hanengevecht, een cockpit. Een treinmachinist heeft maar weinig van doen met het machinegedeelte van de trein, hij bestuurt het ding alleen maar, terwijl een conducteur juist van alles doet behalve besturen (conduire).

In de horeca is het niet veel anders. De meeste kasteleins hebben nog nooit een kasteel van binnen gezien en kelners komen nog maar zelden in een kelder. Een ober heeft meestal meer personeel boven zich dan onder zich. Ook in het buitenland ontbreekt vaak de logica, een waiter heeft een gruwelijke hekel aan wachten en een garçon is meestal een veertigplusser. En hoe een croupier, oorspronkelijk iemand die achter op een paard meereed, heeft kunnen evolueren tot binnenharker van fiches blijft een mysterie.
Het merkwaardigste Franse beroep, qua naam, is denk ik wel een sapeur-pompier: een brandweerman plus. Het pompier-gedeelte spreekt voor zich, bluswater moet worden verpompt, maar wat een sapeur is, is onduidelijk. Een sape is iets in de geest van een ondertunneling of een loopgraaf, iets van doen met oorlogvoeren. Graver-pomper, iets dergelijks? Het blijft mistig. Maar ze kunnen het wel, de Fransen. Een routier is een veel bondiger naam dan een  vrachtwagenchauffeur. Een trucker trouwens ook. Duitsers smokkelen, als een woord te lang wordt gaan ze afkorten: een Lastkraftwagenfahrer wordt een LKW-fahrer. Een auto is daar een PKW, een Personenkraftwagen.

Het zal u ook zijn opgevallen dat vrouwelijke versies van beroepsnamen aan het verdwijnen zijn. Vanwege  de emancipatie. Maar het is wel afhankelijk van het soort beroep. Zo zijn er nog maar weinig directrices en redactrices, maar nog volop actrices en presentatrices. Autrices zijn er volgens mij nooit geweest, dat waren gewoon schrijfsters. Een advertentie voor een vroedvrouw (m/v) is koddig, maar een vroedpersoon is ook vreemd. Dat wordt vast een nataal verpleegkundige. Soms duiden de mannelijke en vrouwelijke vorm op heel verschillende beroepen. Zo kan een vrouwelijke secretaris een mannelijke secretaresse hebben en kunnen de kinderen van een vrouwelijke gouverneur een mannelijke gouvernante hebben. In principe.

Zie dit soort nuances maar eens uit te leggen aan iemand die de Nederlandse taal wil leren. Maar zo iemand kan ik ook niet uitleggen dat in mijn koelkast de uien naast de eieren liggen en niet de uien naast de eien of de uieren naast de eieren.
Taal blijft toch steeds een goede  reminder dat heel veel dingen in het leven niet logisch zijn. Gelukkig maar.
 
 

Boursin

Stel dat je in de supermarkt op zoek bent naar een blikje Corned Beef. Wat vraag je dan aan de rondlopende medewerker: “waar staat de Kornd Bief?" of “waar staat de Kornét Bief?”. Een dilemma. In het eerste geval kun je worden versleten voor een pedante aansteller. In het tweede geval mogelijk voor een ongeschoolde domkop. Ik kies in dergelijke gevallen meestal maar voor de gangbare verbastering. Sunlicht zeep in plaats van Sunlait zeep, Bleu Band en niet Bloe Bend en Palmolieve, geen Paamollif. Dat komt mogelijk ook omdat ik bij het maken van dit soort keuzes erfelijk belast ben. We hadden thuis een winkel en we hebben zelden meer plezier gehad dan toen een onbekende man eens vroeg naar een pakje Pajreet. Hij bleek een pakje Pirate sigaretten te bedoelen, door ons gewoon als Pierate uitgesproken. We gingen daarna alle Engelse merknamen correct uitspreken. Grote puberlol.
Ik was pas bij de apotheek en vroeg naar een tube Pharmaline zalf. Oh, u bedoelt Pharmalain reageerde de apothekersassistent. Ja, zei ik en doe er ook nog maar een tubetje Vaselain bij. Hij keek alsof ik hem voor de gek hield. Hij had wel een beetje gelijk.
Bij Duitse merknamen speelt dit verschijnsel wat minder, dat ligt wat dichter bij het Nederlands. En het zou in de meeste gevallen ook krankjorum zijn en door niemand worden geapprecieerd om een correcte Duitse uitspraak na te streven. VouwWee voor VW, ridicuul. Net als Volkswagen met een harde in plaats van een zachte G. Toch ook hier af en toe een dilemma. Laatst hoorde ik in een tv-reclame Dr.Oetker correct op zijn Duits uitspreken: Eutker en niet Oetker. Dat zal veel huisvrouwen vreemd in de oren hebben geklonken. We zijn niet meer zo vertrouwd met het Duits, geen populair vak meer op de middelbare school. Toen ik eens de Nederlandse tak van de firma Thyssen Krupp belde antwoordde de telefoniste dat ze voor Tiesen Krup werkte, ze had geen idee dat dat Kroep moest zijn. Dat Thyssen in het Duits als Tuusen klinkt zij haar vergeven, dat weet bijna niemand.
Artsen hebben soms een aanverwant probleem. Moet je een aandoening met de officiële benaming aanduiden of met de meer populaire. Vaak liever het eerste, dat klinkt meestal wat minder hard. Een maligneus carcinoom klinkt net iets minder onheilspellend dan een kwaadaardig kankergezwel. En moet je Latijnse namen op zijn Latijns uitspreken? Bij Luikemie lijkt me dat van wel, zo leuk is Leukemie nu eenmaal niet. Maar om een Abortus steeds een Ab Ortoes te noemen, daarmee doe je weinig mensen een plezier. Een typisch voorbeeld van pedante aanstellerij. 
Scandinavische merknamen correct uitspreken is helemaal onbegonnen werk. Volvo wordt iets als Wolwôh, Saab iets als Sôb. Decennia geleden had Feyenoord een Zweedse spits: Ove Kindvall. Niet de eerste de beste: hij bezorgde zijn club de Europa Cup. De bekende sportverslaggever Herman Kuiphof besloot op een bepaald moment om te proberen zijn naam correct uit te spreken. Dat klonk iets van Oewe Sjientwôll. Iedereen in een deuk. Herman werd sindsdien consequent Herman Sjuiphof genoemd. Maar ik noem mijn Deense vriend Sten wel altijd Steen sinds ik weet dat dat de juiste uitspraak is. Ik zou ook TV-commentatoren willen oproepen om minister Kajsa Ollongren Ollongreen te noemen. Wel zo netjes.
Een taal die vreemd genoeg heel weinig last heeft van het vernederlandsen van namen is het Frans. Ik heb nog nooit iemand bouillon, champignons, camembert of welke Franse naam dan ook fout horen uitspreken. Of misschien sudderans. Maar dat zal vaak wel een opzettelijke, als leuk bedoelde verbastering zijn. Mogelijk komt onze redelijk correcte uitspraak van het Frans door onze jaarlijkse vakantieuittocht. Of door reclame.
Dat brengt een aardig voorval in mijn herinnering. Lang geleden waren Johnny en Rijk dagelijks op radio en TV te horen met de “du vin, du pain et du Boursin” reclame. We huurden in die periode eens in de kerstvakantie een huisje in de Ardennen. Vanzelfsprekend naar de nachtmis op kerstavond. De kleine dorpskerk was voor minstens driekwart bezet door mede-Nederlanders. Op een bepaald moment reciteerde de dienstdoende pastoor uit de liturgie de woorden “… du pain, du vin…”. Waarop driekwart van het kerkvolk tegen zijn of haar buurman of buurvrouw fluisterde “.. et du Boursin”. Het gezamenlijke fluisteren balde zich samen tot een forse geluidsgolf, gevolgd door een tweede golf van onderdrukt grinniken. De pastoor vertrok geen spier, voor hem was dit ongetwijfeld een jaarlijks terugkerend gebeuren.


Absurdisme

Eén van de dingen die ik het meeste mis uit mijn werkzame periode zijn de discussies aan de lunchtafel. Vaak lunchten we op de afdeling zelf, dus met een min of meer vast gezelschap. Meestal gingen die gesprekken over de gewone actuele oppervlakkige dingen, maar soms liepen ze uit naar wat meer algemene onderwerpen. Politiek bijvoorbeeld. Diepere zaken als filosofie of levensbeschouwing kwamen zelden aan de orde. Toch herinner ik me één bepaalde periode met tamelijk verhitte discussies over religie. Dat was toen het boek van Richard Dawkins “The God Delusion” pas was verschenen. Ik vond dat een nogal beschaafd geformuleerd betoog, maar daar dachten veel collega’s heel anders over. Sommigen vonden het ronduit godslasterlijk. En beledigend voor gelovigen, die als dummies werden weggezet.

Wat me erg opviel was het grote verschil tussen politieke en religieuze discussies. Politieke standpunten kunnen in het algemeen goed door tegenstanders worden herkend. Gesimplificeerd: links geeft wat meer prioriteit aan de belangen van de maatschappij als geheel ten koste van het individu, rechts vindt de rechten en vrijheden van het individu belangrijk. De maatschappij en de politiek zijn er voor het individu, niet andersom. En de feitenontkenners en onderbuikspeculanten hadden destijds nog niet zo’n grote invloed als nu. Dus meestal kunnen links en rechts de argumenten van elkaar overzien, begrijpen en er iets tegenover stellen. Men luistert er naar om ze te kunnen weerleggen. Of om ze als verwerpelijk, verachtelijk, onbelangrijk of irrelevant aan de kant te schuiven.
Hoe anders is dat bij een discussie over religie. Tussen gelovigen en ongelovigen is absoluut geen begrip voor elkaars opvattingen. Men is niet in staat om zich in de standpunten van de ander te verplaatsen. Vaak niet eens uit onwil, maar gewoon omdat het niet lukt.

Voor gelovigen is het onvoorstelbaar dat alles zomaar uit het niets, bij toeval, zonder doel is ontstaan. Dat er niet een hogere macht zou zijn die de gebeurtenissen hier beneden kan sturen of beïnvloeden. Dat je ziel na je dood zomaar in het niets zou verdwijnen. Absurde veronderstellingen.
Omgekeerd vinden ongelovigen het buitengewoon vreemd dat mensen in scheppingsverhalen geloven die zo diametraal afwijken van wat wetenschappelijk vaststaat. Dat je kunt menen dat je telepathische verzoeken kunt indienen bij een hogere macht om maar even tijdelijk enkele natuurwetten aan te passen. Dat je meent dat je ziel na je dood zonder hersenen, zenuwen en zintuigen toch nog steeds zou kunnen denken, herinneren, waarnemen en communiceren. Absurde veronderstellingen.
Never the twain shall meet, vermoed ik.

Naast gelovigen en ongelovigen heb je ook nog een grote groep “ietsisten”, mensen die denken dat er wel “iets” is, maar ze weten niet “wat”. Ze vinden traditionele religies ongeloofwaardig maar kunnen toch niet zonder “iets”. In feite zijn ze natuurlijk toch gewoon gelovig met een ongedefinieerd geloof.
Jammer toch dat er bij dit soort belangrijke levensvragen zo weinig discussie is, zo weinig uitwisseling van argumenten. Dat zou vast een goede bijdrage kunnen leveren aan wat meer wederzijds begrip en verdraagzaamheid. Maar het lijkt onmogelijk omdat iedereen de oppositionele overtuiging zo absurd vindt. Helaas.
 

 
Kippetjes

Bij één van de vele verhuizingen in mijn HTS/HU/CMN/HvU/HU periode kwam een leidinggevende op het lumineuze idee om iedereen een bepaald bedrag (ik meen honderd gulden) ter beschikking te stellen om iets aan de muur van zijn of haar werkplek te hangen om zodoende een positieve werksfeer te bevorderen. Goed idee.
Het toeval wilde dat we juist in het weekend na het bekend worden van deze mogelijkheid een kunstmarkt bezochten. Ik kon dus uitkijken naar iets aardigs aan de muur. Mijn oog viel op een mooi stukje keramiek, voorstellende drie kippetjes. Grappig. Een reliëf, maar het kon worden opgehangen. Weer eens iets heel anders dan een poster. Wel iets duurder dan het beschikbare bedrag, maar goed, een kniesoor…..
Ik kocht dus de kippetjes. Als mijn twee kamergenotes ze niet leuk zouden vinden zouden ze bij ons thuis wel een plekje vinden. Toen ik maandagochtend mijn keramische kunstwerk aan ze liet zien schoten ze beide tegelijk in de lach. Tot mijn verbazing, want zo amusant waren de kippetjes nu ook weer niet. Toen ik om uitleg vroeg wezen ze me er op dat het geen drie kippen waren, maar een haan en twee kippen. En dat dat toch wel een merkwaardige symboliek was op een werkkamer met
één man en twee vrouwen. Ze waren zo sportief om het kunstwerk toch op te hangen.
Ik realiseer me achteraf dat ik binnen de HU niet alleen veel vrouwelijke collega’s heb gehad (even wennen voor iemand uit de technische hoek, zij ook aan mij) maar ook drie keer een langere periode een vrouw als direct leidinggevende. Prettiger, meer ontspannen, minder competitief dan bij mannelijke chefs. Wel een ijzeren vuist in een fluwelen handschoen alle drie.
Maar goed, n=3 volstaat niet voor een valide conclusie. E
én van de drie is nog zeer actief zag ik op Linkedin maar het is heel triest dat we de andere twee moeten missen omdat The Big C ze al op relatief jonge leeftijd te pakken heeft gekregen. Ik was erg op ze gesteld. En dankbaar dat ze me van mijn laatste restjes hanigheid hebben afgeholpen.
 
 


Omstreeks 2023 werd de Vereniging Oud Goud omgedoopt in de Vereniging van Oud Medewerkers bij de Hogeschool Utrecht
(VOM-HU). 
Ook voor hun nieuwsblad en website (vom-hu.nl) ben ik columns gaan schrijven






2 opmerkingen: