Esseetje stoomvliegtuig




Vliegen in het stoomtijdperk

Wat gebeurt er met het vliegverkeer als de olie op is? Voor alle andere vormen van transport kunnen we, met wat goede wil, best goede alternatieve energievoorzieningen verzinnen, maar voor vliegtuigen ligt dat wat lastiger. Een vliegtuig dat wordt aangedreven door elektromotoren, gevoed door batterijen of brandstofcellen is vele, vele malen te zwaar.
Waterstof zou een ideale brandstof zijn voor vliegtuigmotoren. Kan. Is mogelijk. Er zijn Immers ook raketten die (vloeibare) waterstof gebruiken als brandstof. Er zijn zeker plannen voor vliegtuigen met waterstof gestookte straalmotoren. Of scramjets. De kwaliteit van de uitlaatgassen lijkt op het eerste gezicht nauwelijks  beter te kunnen: puur water. Helaas, als we lucht gebruiken voor het verbrandingsproces en geen zuivere zuurstof, dan zitten er ook stikstofoxiden in de uitlaatgassen.
Toch moeten we vrezen dat een dergelijk meer alledaags gebruik van waterstof als brandstof, dat noodzakelijkerwijs diepgekoeld vloeibaar moet zijn, nog erg onrealistisch is. Onpraktisch en gevaarlijk.
Misschien moeten we wel noodgedwongen een stapje terug qua snelheid en weer luchtschepen gaan gebruiken. Kunnen die ook nog eens wat meer worden ontwikkeld. Dat verdienen ze. Beplakken met zonnecellen is een optie.


Ik vrees dat de huidige straalmotoren, in een beetje aangepaste vorm, nog langdurig het luchtruim zullen teisteren. Ook als de aardolie een schaars product is geworden. Want in principe is een straalmotor (of gasturbine) een eenvoudig apparaat dat niet kieskeurig is wat betreft de brandstof die je er in stopt. Er zijn heel goed straalmotoren denkbaar (en ze worden nu ook al ontwikkeld) waarin je allerlei oliesoorten als palmolie of algenolie kunt stoken. En zelfs kolen, in de vorm van poederkool  of een soort slurry. En anders wel via het proces van Sasol waarmee, met dank aan Adolf H. en Hendrik V., uit kolen en gas synthetische olieproducten kunnen worden gemaakt. Nee, ik vrees dat de huidige straalvliegtuigen nog een lang leven is beschoren. Tenzij.. , tenzij er forse restricties komen omdat alle uitlaatgassen die daar boven worden gedumpt teveel schade blijken aan te richten. Wat dan? 

In het stukje over de buistrein van professor Foa maakte ik een zijdelingse opmerking over een ideaal vliegtuig. We citeren onszelf: “Eigenlijk zou je een vliegtuig per katapult willen afschieten en dan verder in glijvlucht naar zijn bestemming sturen. Een soort veredeld zweefvliegtuig. Beetje lastig te realiseren helaas.” Zo’n brainwave intrigeert me. Zo’n schijnbaar idioot idee dwingt me om eens na te gaan of zoiets werkelijk zo onmogelijk is als het  op het eerste gezicht lijkt.
Want stel dat we een vliegtuig zouden kunnen afschieten zodanig dat hij naar een landingsbaan een heel stuk verderop in een glijvlucht zou kunnen vliegen, wat zou dan, om mee te beginnen, een acceptabele afstand voor zo’n systeem zijn? Aan een te korte afstand, zeg  50 à 100 km zul je in de praktijk niets hebben. Als je dan naar Parijs wilt moet je een keer of vijf zes landen en weer verder worden gekatapult. Dat schiet niet op. Nee, wil  zo’n systeem enig perspectief bieden, dan zal één vlucht toch een paar honderd kilometer moeten overbruggen. Op die manier is er een netwerk van “katapultvliegvelden” denkbaar waarmee je, bijvoorbeeld, rechtstreeks of met één tussenstop naar Parijs of Londen kunt vliegen.

Kun je überhaupt een vliegtuig met een redelijke capaciteit, zeg vijftig passagiers, afschieten? Ja, dat kan. Op vliegdekschepen worden de vliegtuigen “afgeschoten” met een zogenaamde stoomkatapult. Er zijn ontwikkelingen om voor deze toepassing de stoomkatapulten te vervangen door lineaire elektromotoren. Dat aandrijfsysteem kennen we van de magnetische zweeftreinen, bijvoorbeeld de Transrapid. Ze rijden, pardon zweven al in Shanghai en Japan. Een lineaire elektromotor is zeker in staat om een vliegtuig in korte tijd een hoge snelheid te geven.
Zuiver mechanisch zou ook kunnen. Met de ouderwetse zweefvliegtuigmethode, met een lier. Een uitdagend constructieprobleem ongetwijfeld, niet principieel onmogelijk, maar of dit nu de voorkeur zal verdienen, het valt te betwijfelen.

Met welke snelheid kan een vliegtuig worden afgeschoten en wat is daar dan voor nodig? Wat zijn de fundamentele en de meer praktische begrenzingen?
Allereerst wordt de versnelling tijdens het “afschieten” beperkt door wat de passagiers kunnen verdragen. Wat is hier het maximum? Laten we kijken naar wat een moderne sportwagen presteert. Niet de echte top , maar een normale sportwagen, bijvoorbeeld een Porsche, Ferrari of Audi. Die accelereren met tenminste 5 m/s2, dat moet dus voor de eventuele passagiers zijn te tolereren.
Verder: wat is de maximum snelheid waarmee we het vliegtuig kunnen afschieten? Laten we net onder de geluidsnelheid gaan zitten, bijvoorbeeld 300 m/s of 1080 km/h. Arbitrair natuurlijk, maar het lijkt me een redelijke, praktische bovengrens.
Hoe lang wordt dan de “startbaan” van ons katapultvliegtuig? Een simpel rekensommetje: 9 km en hij doet er dan, vanuit stilstand precies 60 seconden of 1 minuut over om die snelheid te bereiken.
Kleine complicatie nu, als de startbaan horizontaal ligt, is de afschietsnelheid ook horizontaal en dat willen we natuurlijk niet, we willen de lucht in. Dit probleempje eventjes parkeren, we zoeken eerst even naar de bovengrens van ons aerodynamische luchtkasteel.
Stel daarom eventjes dat we het vliegtuig met een verticale snelheid van 300 m/s kunnen afschieten en stel verder dat, ter wille van de eenvoud, het vliegtuig geen luchtweerstand ondervindt. Hoe hoog komt het vliegtuig dan? 4,5 km.
Volgende vraag: hoe ver komt een vliegtuig dat je op een hoogte van 4,5 km loslaat? Van zweefvliegtuigen weten we dat ze een glijhoek hebben van 1 : 30 à 1 : 50. Laten we een gemiddelde nemen: 1: 40.
Conclusie: met onze uitgangspunten komen we nooit verder dan 4,5 x 40 = 180 km.
In de praktijk veel minder ver. We hebben wel luchtweerstand. Die is afhankelijk van heel veel factoren, die ook nog eens niet allemaal constant zijn. Bijvoorbeeld is de luchtweerstand evenredig met het kwadraat van de snelheid. Met wat gunstige aannamen moeten we toch rekenen met een gemiddelde vertraging als gevolg van de luchtweerstand van enkele m/s2. Enkele tienden van de zwaartekrachtversnelling dus. Dat scheelt een slok op een borrel.
En dan hebben we het nog niet eens gehad over de kleine complicatie dat we de horizontale afschietsnelheid moeten omzetten in verticale richting. Dat kan, bij een snelheid van 1000 km/h niet erg plotseling.
Om de zaak niet verder onnodig te compliceren: we zullen in de praktijk zeker nooit veel hoger kunnen  komen dan 2,5 à 3 km en nooit veel verder dan zo’n 80 à 120 km. Laten we het afronden op 100 km.


Missie mislukt. Ons idee van een katapultvliegtuig is onpraktisch. Onze eis was dat we minstens een paar honderd kilometer zouden moeten kunnen overbruggen om enige kans op realisatie te hebben. Einde oefening.

Of toch niet? Halverwege de rudimentaire rekenexercitie realiseerde ik me dat er in dit systeem een tegenstrijdigheid zit. Aan de ene kant moet het vliegtuig voor een goede, lange glijvlucht zo licht mogelijk zijn. Dat lukt prima, immers het vliegtuig hoeft geen motor en geen brandstof mee te slepen. Maar op een licht vliegtuig heeft de luchtweerstand een immens effect. In dat opzicht zou het vliegtuig juist heel zwaar moeten zijn. Het kost dan natuurlijk wel meer energie om het op de katapultbaan te versnellen, maar de vertraging door de luchtweerstand is omgekeerd evenredig met de massa en daarom moet de massa liefst zo groot mogelijk zijn. Wat je in dit geval dus zou willen, is een ballastgewicht meenemen tijdens het afschieten en de weg omhoog en dat dan snel  dumpen voordat de glijvlucht begint.
Wat zou als ballast kunnen dienen? Niet iets wat naar beneden valt of wat de atmosfeer vervuilt. Ideaal: vloeibare lucht of vloeibare stikstof. Onpraktisch. Water! Als we water dumpen in de vorm van waterdamp is dat een zeer acceptabele ingreep. Maar als we water willen dumpen als waterdamp, moeten we het meenemen in de vorm van oververhit water met een hoge druk.  Wacht eens even, we hebben nu in de marge,tussen neus en lippen door, bij toeval  een stoomraket beschreven. Een stoomraket? Het moet niet gekker worden.
Hoe komt het toch dat de meest voor-de-hand-liggende ideeën vaak tegelijk de meest onwaarschijnlijke zijn. Vul een tank, pardon een raket met water met een hoge temperatuur onder een hoge druk . Zet onderaan de raket voorzichtig een klep (een smoorklep) open zodat hierdoor water kan ontsnappen. Dit zal, bij voorkeur in een spruitstuk of straalpijp (een diffusor) meteen worden omgezet in waterdamp, zo u wilt stoom. En whamm!!! Take off!!!
Nu is het voorlopig maar zeer de vraag of zo’n stoomraket ook zoden aan de dijk zet. Wat zijn de prestaties? Dat hangt af van een paar variabelen. De hoeveelheid water vanzelfsprekend. De druk ervan. En het water moet een minimale temperatuur hebben  afhankelijk van de druk.
Een gelukkig toeval is het dat we –ballast immers- al graag een ruime hoeveelheid water willen meenemen. Denk aan kubieke meters oftewel tonnen. Vijf? Tien? Moderne drukvaten kunnen tegenwoordig minstens 500 bar verdragen, maar laten we ambitieus nog wat hoger mikken, bijvoorbeeld 800 bar. De watertemperatuur moet dan in de buurt van 800 ⁰C liggen, give or take. Glasvezel kan dat hebben, we blijven optimistisch.
Met wat natte vinger rekenwerk en dubieuze aannamen wat betreft vliegtuiggewicht, kubieke meters ballastwater, etc. etc. komen we toch op een behoorlijke prestatie van ons katapult-stoomvliegtuig. Een kilometer of drie moet haalbaar zijn.

We bereiken nu, met veel goede wil en optimisme, een hoogte van 3 (katapult) + 3 (stoomraket) = 6 kilometer hoogte. Oftewel 6 x 40 = 240 kilometer afstand. Laten we zeggen 200 à 300 kilometer. Dat was precies het resultaat dat we wensten.

We hebben het overigens nog niet gehad over de veiligheidsaspecten. Lijkt ook oplosbaar, zo op het eerste gezicht. Er kunnen, naast de katapultvliegvelden nog een behoorlijk aantal noodlandingsplaatsen worden aangelegd. Dat kunnen bijvoorbeeld bestaande stukken weg zijn die gemakkelijk kunnen worden vrijgemaakt. Hoeven niet zo lang en niet zo breed te zijn voor zo’n licht vliegtuig. En voor echte noodsituaties kun je het hele vliegtuig aan één of meer parachutes laten  neerkomen. Wel een kreukelzone inbouwen. En waarschijnlijk is het ook haalbaar om een heel licht klein motortje plus propeller in te bouwen als  “thuiskomertje”.

Nog een meevaller. We kunnen beide systemen voor de aandrijving combineren. De stoomkatapult voor het afschieten en de lading van de stoom-ballast-raket kunnen worden gevoed door een gezamenlijk systeem van een hoge druk/ hoge temperatuur watercentrale.

Maar kan het niet nog een stuk simpeler? Waarom laten we de stoomkatapult niet achterwege en schieten we het (zweef)vliegtuig  eenvoudig af met een stoomraket? Dan gebruiken we de stoomraket als een soort draagraket die het vliegtuig op het hoogste punt loslaat en dan weer terug valt naar de aarde. We zijn dan nog veel minder beperkt in het gewicht en afmetingen van de raket. Als we willen kunnen we nog een stuk hoger en verder komen. En we hebben ook de kilometers lange katapult-afschiet-baan niet meer nodig. Wel weer nieuwe problemen. Meer geluidsoverlast. Een forse lege raket die weer veilig terug moet naar de aarde. Met een beetje restdruk en een paar kleine vleugeltjes terug sturen en laten landen is waarschijnlijk de beste optie. Of een radiografisch bestuurbare parachute? Opvangen met helikopters? Allemaal niet onmogelijk, maar ook niet onproblematisch.

We kunnen nog doorgaan met het verzinnen van allerlei varianten, de combinatie van een afschietsysteem met een lineaire elektromotor en een stoomraket lijkt me erg aantrekkelijk, maar het lijkt me wel genoeg zo. 

Luchtkastelen? Misschien. Maar ik voorspel ook niets. Ik ben geen futuroloog. Ik wil alleen maar aangeven dat er nog plenty mogelijkheden zijn als de aardolie op is en als de wereldregering zal besluiten dat er geen vervuilende uitlaatgassen meer mogen worden gedumpt in de atmosfeer. Waterstof gestookte straalvliegtuigen, luchtschepen en stoomvliegtuigen. Mind my words.



Geen opmerkingen:

Een reactie posten