Esseetje Leermeester



Leer meer leermeester

Ik heb een heel eenvoudige definitie van een goede docent. Een goede docent is een docent die zijn studenten aan het werk krijgt. Afgeleid daarvan: goed onderwijs is onderwijs dat studenten aan het werk krijgt. Of ook: een goed onderwijssysteem of -methode is er één die studenten aan het werk krijgt.
Maakt het daarbij niet uit wèlk werk door de studenten wordt verricht? Jawel, maar het is secundair en regelt zich vanzelf. Het lukt namelijk veel beter om studenten met zinvolle opdrachten aan het werk te krijgen dan met minder zinvolle opdrachten. Weinig zinvolle opdrachten zijn dus contraproductief voor dit streven.
Werken studenten nu dan te weinig? Zijn slechte onderwijsresultaten daaraan te wijten? Voor een heel groot gedeelte: ja. Als je studenten vraagt hoeveel tijd ze aan hun studie besteden, dan zeggen ze dat ze gemiddeld ongeveer twintig uur per week studeren. Ongeveer de helft van wat ze officieel geacht worden te doen. Let wel: dat is wat ze zeggen. De realiteit zal nog beduidend minder rooskleurig zijn.

Heel veel mensen wijten matige leerresultaten aan de onderwijsvernieuwingen van de laatste decennia. Ze willen weer terug naar ouderwets leren: colleges, stampen, oefenen, kennis verwerven. Dat is inderdaad ook een manier om studenten weer aan het werk te krijgen, maar niet zo’n effectieve en ook geen acceptabele voor een groot deel van de 21e eeuwse adolescenten.

Onderwijskundigen zijn beklagenswaardige mensen. Binnen hun vak hebben ze op allerlei manieren aangetoond, van links naar rechts, van boven naar beneden, van binnen naar buiten, dat een leerproces veel effectiever en veel efficiënter verloopt als de student een actieve, zelfstandige, explorerende rol heeft. Als hij of zij zelf iets ontdekt of maakt, werkt dat veel beter dan wanneer iets wordt verteld of gedemonstreerd. Vandaar alle pogingen tot onderwijsvernieuwing: het nieuwe leren, probleemgestuurd leren, projectonderwijs, competentieleren. Wat het label ook zegt, de kern is hetzelfde. Maar het werkt niet, klaagt iedereen. Studenten, docenten, ouders, politici, werkgevers, insiders, outsiders. Vreemd. Klopt de theorie toch niet of is er wat anders aan de hand? De theorie klopt, er is iets anders aan de hand. Maar wat?


Allereerst is er de vreemde paradox dat een methode die bedoeld is om studenten te activeren, zelf aan het werk te krijgen, vaak precies het tegengestelde effect heeft. De student besteedt steeds minder tijd aan zijn studie. Het was de bedoeling dat de tijd die vrijkomt door het aantal contacturen te verminderen te besteden aan zelfstudie, opdrachten, projectwerk, etc. In de praktijk blijkt er echter een soort vaste verhouding te bestaan tussen contacturen (lessen, colleges) en zelfstudie (huiswerk, studieopdrachten). Resultaat dus: minder tijd in totaal aan de studie besteed. Hoe dat anders zou kunnen? Komen we op terug.


Ik weet niet of je het ook een paradox mag noemen, meer een chronisch gebrek denk ik: het feit dat vrijwel geen enkele docent zijn beroep ook werkelijk als zijn kerncompetentie beschouwt. Altijd vindt hij of zij van zichzelf dat hij of zij primair econoom of neerlandicus of elektrotechnicus of filosoof of wiskundige of jurist of wat dan ook is. Een docent beschouwt zichzelf pas in de tweede plaats als didacticus. En de gemiddelde docent heeft ronduit een hekel aan dit bijbaantje, dat hij inferieur acht aan zijn èchte specialiteit. 

Wat wel weer een paradox is: de overgrote meerderheid van alle docenten heeft weinig didactische kennis en vaardigheden maar wel, net als iedereen met een hogere opleiding, jarenlange ervaring mèt het onderwijs. De voorbeeldwerking die van deze ervaring uitgaat is meestal veel en veel sterker dan de nieuwlichterij van een stelletje zogenaamde onderwijsdeskundigen. 


Alsof het nog niet genoeg is, nog een ernstig obstakel voor een onderwijsvernieuwing. Mensen die zich tot het onderwijs aangetrokken voelen, doen dit meestal met rolmodellen uit hun verleden voor ogen. Het prototype heeft een aantal specifieke eigenschappen. Een docent wil graag optreden, performen, een publiek hebben. Hij wil graag dingen aan anderen uitleggen, duidelijk maken, kennis overbrengen. Inspireren zegt hij zelf. Maar ondanks het feit dat hij publiek nodig heeft, is dat toch niet het belangrijkste voor hem. Het object (de stof) is meestal belangrijker dan het subject (de student). Studenten zijn vaak lastige obstakels ("Goed, dan leg ik het nog één keer uit").

Veel docenten vertonen expertgedrag. Ze kunnen of willen niet terugschakelen naar het niveau van de student, die de “taal” , het jargon en de methodieken van het betreffende vakgebied nog niet machtig is. Ze verzuimen daarom meestal om hun studenten een methodiek aan te leren. In plaats daarvan verkiezen ze om die methodiek simpelweg toe te passen. Meestal in een soort stenografische vorm, ze zijn immers expert. “Watch and learn” in plaats van “oefen en ontwikkel een systematische probleemaanpak”. 


Ik las ergens eens een artikel over de problemen bij het omscholen van docenten tot adviseur. In die tijd was er een overschot aan docenten en een tekort aan adviseurs. Het bleek een vrijwel onmogelijke opgave omdat, zoals werd geconstateerd, docenten en adviseurs bijna tegengestelde eigenschappen hebben. De gewenste vaardigheden van een goede consultant: kunnen luisteren, kunnen analyseren, kortom het kunnen denken vanuit, het zich kunnen verplaatsen in de situatie van de klant, het bleken bijna tegennatuurlijke eigenschappen voor een docent. En precies die eigenschappen zijn ook de eigenschappen die een docent nodig heeft om het nieuwe type onderwijs uit te voeren dat de onderwijsvernieuwers voor ogen hebben. Geen wonder dat het zo moeilijk lukt.


In de afgelopen decennia zijn er grote golven onderwijsvernieuwingen geweest. Met onderwijskundigen als overtuigde zendelingen. Hun boodschap werd vaak met graagte misbruikt door de bestuurders van de onderwijsinstituten als dekmantel voor bezuinigingen. Immers: minder contacturen met de belofte van betere leerresultaten. Mijn liefje, wat wil je nog meer? Jammer, dat de docenten niet meewerkten. Uit onvermogen, desinteresse, onwil. Soms zelfs regelrechte obstructie en sabotage. Aan ons lijf geen polonaise. Minder contacturen? Moet ik mijn verhaal vertellen in de helft van de tijd? Dan zoekt de student het zelf ook maar verder uit. Dan ben ik echt niet verantwoordelijk voor zijn tijdbesteding. Ergo: de sub-sub-optimale studie-inzet.

Ik zoek naar een analogie. Lastig. Misschien iets in deze geest. Stel dat er een Nederlandse voetbaltrainer in een Afrikaans land gaat werken. Zijn pupillen zijn allemaal technisch begaafde talenten met een groot atletisch vermogen. Maar ze hebben allemaal vanaf hun vroegste jeugd geleerd dat het hoogste, het belangrijkste, het meest statusbepalende binnen het voetbalspel is om een tegenstander te passeren. Nee, bij voorkeur drie of vier tegenstanders na elkaar. Dat is veel belangrijker dan het scoren van doelpunten. De voetbaltrainer weet echter zeker, onomstotelijk aangetoond, dat het voor een goed resultaat veel efficiënter is om de bal zo snel mogelijk af te spelen naar een vrijstaande medespeler. En dat medespelers daarom voortdurend moeten zorgen zich vrij te lopen. De voetbaltrainer staat werkelijk voor de hopeloze, bijna onmogelijke opgave om deze gedurende vele jaren ingeslepen cultuur te doorbreken. Maar waarschijnlijk minder hopeloos dan de taak van de onderwijsvernieuwers in Nederland.


Hoe komt de student er mee weg, vraagt u zich mogelijk af. Hoe is het mogelijk dat studenten met zo weinig inzet toch hun diploma halen? De wet van Posthumus (1902-1972) geeft het antwoord. Een docent zal, onafhankelijk van de werkelijke prestaties, ongeveer de helft van de klas een cijfer tussen de zes en zeven geven. Een kwart krijgt een onvoldoende en een kwart scoort hoger dan een zeven.
Het is niet alleen deze ongeschreven, ongedicteerde wet die docenten stimuleert om hun beoordelingsnormen aan te lengen, er is ook reële dwang. Er is, vanuit de overheid via de bekostigingssystematiek en vervolgens door de bestuurders van het onderwijsinstituut een ijzeren dwang om hoge onderwijsrendementen te realiseren. Een hoog onderwijsrendement betekent eenvoudig een hoog percentage diploma’s. Dit verplicht docenten om, op straffe van allerlei sancties, een bevredigend percentage voldoendes uit te delen. Ongeacht de werkelijke prestaties van de te beoordelen groep. Dit kan tot koddige situaties leiden. Het komt voor dat bij meerkeuzetoetsen een score gelijk aan de raadkans al een voldoende oplevert. Dus 25% correct bij vierkeuzevragen geeft een zesje. Studenten tevreden, bestuurders tevreden, maar de docent blijft achter met een rotgevoel (hoop ik).

Niet alle docenten hoeven gelukkig met een bezoedelde beroepstrots verder door het leven omdat ze met hun beoordelingen moeten sjoemelen. Heel veel studiepunten in het hogere en universitaire onderwijs worden tegenwoordig uitgedeeld voor groepswerk. Meestal projectwerk genoemd. Alle leden van de projectgroep krijgen in de meeste gevallen dezelfde beoordeling, vrijwel altijd een voldoende. Dit levert  een scala aan mogelijkheden voor zwakke, luie of dominante groepsleden om zonder de gewenste kennis en vaardigheden of inspanning de betreffende studiepunten te oogsten. Meeliften heet dat in het jargon. Weinig kruid tegen gewassen. Ook stuiten maatregelen om meeliften tegen te gaan vaak op verzet van het docentencorps. Want het zou de sfeer in de groep wel eens kunnen bederven. Het komt voor dat groepsleden zich als waterdrager gaan gedragen voor de dominante, meest populaire leider. Maar ook het omgekeerde kan het geval zijn: de impopulaire outcast binnen de groep kan worden buitengesloten, ondanks zijn of haar grote inspanningen om een bijdrage te leveren. De groep kan er dan voor zorgen dat het buitenbeentje een onvoldoende voor zijn of haar bijdrage krijgt. Sterker nog, soms is het, geheel volgens de negatieve staart van de wet van Posthumus, gebruikelijk dat tenminste één groepslid wordt geslachtofferd. En dan bepaalt de groepsdynamica veelal wie dat wordt. Een eng proces.

Er zijn in onderwijsland uiteraard ook radikalinski’s voor wie beoordelen binnen het leerproces überhaupt een gruwel is. Een perfide symptoom van onze geperverteerde prestatiemaatschappij. Je leert niet om cijfers te halen maar om jezelf te ontwikkelen. Nobel doel, maar alleen bruikbaar in een ideale maatschappij bevolkt door perfect altruïstische mensen. Ook ik denk dat het leerproces niet gefocust moet zijn op de beoordeling, maar dat het uitstekend is als studenten zich realiseren dat je altijd verantwoording moet afleggen voor je activiteiten.


Studenten hebben een traditie opgebouwd om over van alles en nog wat dat in hun ogen mis is in het onderwijs te protesteren. Waarom protesteren ze niet heftiger tegen de belabberde kwaliteit en het ondermaatse volume van het onderwijs dat hen wordt aangeboden? Misschien vinden ze het niet zo erg om weinig tijd aan hun studie te besteden. Houden ze genoeg tijd over voor hun andere baan. Nodig voor hun inkomen.
Merkwaardig genoeg lijkt het onderwijs ook tamelijk immuun voor een normale marktwerking. Sinds jaar en dag worden er op verschillende plaatsen lijstjes gepubliceerd met een rangorde van kwaliteit van de verschillende opleidingen. Die lijstjes blijken heel weinig effect te hebben op het keuzegedrag van studenten bij het uitzoeken van een opleiding. Misschien dat de beste opleidingen een beetje profiteren, maar de staartopleidingen blijven een normale toeloop houden. Misschien gaat er zelfs wel een positieve stimulans uit van de reputatie dat je ergens met weinig inspanning je diploma kunt halen. 

Er bestaat ook een eensgezindheid tussen een groot deel van de studenten en docenten wat betreft hun voorkeur voor een onderwijsmethode. Grote delen van beide groepen prefereren een consumptieve, passieve aanpak: hoorcolleges met daarna het uitwerken van de studieopdrachten door de docent. Ze hebben beiden vaak een afkeer van actievere leermethoden. In zo’n situatie is een innovatieproces een lastige, bijna onmogelijke zaak.


Inmiddels krijg ik het gevoel dat u dit wel een erg overdreven negatief verhaal begint te vinden. Daar kan ik een eind in meegaan. Ooit had ik een leidinggevende die, als men hem ergens lastig mee viel altijd uitriep: “Kom me niet aan met problemen. Kom alleen maar met oplossingen”. In die geest moet u het volgende maar lezen. Niet omdat ik denk dat ik het recept heb voor een onderwijsvernieuwing die wèl werkt. Daarvoor heb ik hierboven teveel redenen geschetst die veroorzaken dat ze nièt zullen werken. Maar ik wil niet als negativist, als nihilist, als zwartkijker afronden. Ligt niet in mijn aard. De drang tot oplossingen is daarvoor te sterk. Ook al is de implicatie ervan dubieus.


Ik geef een paar kenmerken waaraan een effectief onderwijssysteem (dat is volgens mijn uitgangspunten dus primair een onderwijssysteem dat studenten aan het werk krijgt) naar mijn mening zou moeten voldoen. In dit bestek moet ik volstaan met slagwoorden. Lees het als titels van hoofdstukken van een boek, als onderdelen van een ontwerp dat nog verder moet worden uitgewerkt.
 
Alle leeractiviteiten worden georganiseerd in de vorm van opdrachten.
De student heeft bij het verkrijgen, uitvoeren en beoordelen te maken met twee docenten met gescheiden taken en verantwoordelijkheden. De eerste ontwerpt en verstrekt de opdrachten. Aan hem wordt gerapporteerd en hij beoordeelt het resultaat. De tweede begeleidt de student bij het uitvoeren van de opdracht. Hij functioneert als de voorman, als de direct leidinggevende van de student.
De opdrachten aan de student hebben voor het grootste deel een projectachtig karakter. Deze opdrachten kunnen door een groep worden uitgevoerd, maar elke student krijgt daarbinnen individuele taken die individueel worden beoordeeld. Hiernaast zijn er studieopdrachten die tot doel hebben noodzakelijke theoretische basiskennis en vakkennis te verwerven. Deze studieopdrachten worden individueel verstrekt en hebben een sterke relatie met de overige opdrachten. De omvang van deze theoretische studieopdrachten is maximaal dertig à veertig procent van de totale studiebelasting.
Naast de genoemde twee docenten kan de studenten te allen tijde een vakinhoudelijke specialist consulteren. Zulke vakspecialisten worden uitsluitend voor deze taak ingezet.
De opleiding organiseert regelmatig lezingen door en discussies met aansprekende persoonlijkheden die binnen het betreffende vakgebied werkzaam zijn. Deze bijeenkomsten zijn bedoeld om studenten te inspireren en motiveren.


Op het eerste gezicht lijkt een onderwijsorganisatie die volgens deze lijnen is vormgegeven toch niet zo irreëel. Maar binnen de huidige maatschappelijke en politieke constellatie is ze ondenkbaar. Zoals hierboven al gezegd: het dominante maatschappelijke gevoel is dat men alle onderwijsinnovaties zat is. Die hebben hun kans gehad en verspeeld. Als er al iets moet worden veranderd, dan moeten we weer terug naar vroeger, naar het ouderwetse leren. Dat dat ook niet zal werken omdat zowel de maatschappij als de student inmiddels heel erg zijn veranderd, wel, ik hoop dat men dat over een paar decennia nooit zal hoeven te constateren. 


Is er geen hoop op een gunstige verandering? Natuurlijk wel, maar die verandering zal, zoals de meeste veranderingen in het onderwijs, niet van bovenaf, maar van onderop moeten komen. Er zullen in de toekomst ongetwijfeld ergens relatief kleine onderwijsorganisatie zijn die veranderingen volgens de aangegeven lijn zullen gaan toepassen. En dan maar hopen dat ze door hun succes een olievlekwerking kunnen veroorzaken. Wat overigens wel lastig is omdat ons onderwijs vrijwel uitsluitend in heel grote instituten is georganiseerd. Die aan handen en voeten in de bureaucratische ketenen zitten.
Maar er blijft altijd hoop: we worstelen en komen boven. Leer meer leermeester.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten