Esseetje Gekunstel


Gekunstel


De laatste jaren kom ik, vooral dank zij een creatieve echtgenote, nogal eens in een museum. Tot mijn grote genoegen. Meestal. Mijn standaard  houding tegenover mensen die iets presteren wat ver boven mijn kunnen ligt is bewondering. Voortkomend uit jaloezie ongetwijfeld. Ik heb dat het sterkst tegenover musici. Die staan bovenaan mijn ladder van verering. Maar ook de meeste beeldende kunstenaars kunnen rekenen op mijn nederige achting. En ik ben bovendien graag bereid om heel wat voordeel-van-de-twijfel kaarten  trekken.
Toch is mijn houding tegenover musea heel ambivalent: ik ben blij dat ze er zijn, maar eigenlijk zouden ze er niet hoeven te zijn. Ik begrijp heel goed dat ons culturele erfgoed beschermd moet worden tegen diefstal, tegen de vergankelijkheid en zo voordelig mogelijk moet worden getoond aan het publiek. Toch zou ik veel kunst liever uit het museum willen halen, al was het alleen maar om het waas “kunst” er af te blazen om op die manier een frissere blik van meer mensen te kunnen ondergaan. Ik zie veel liever kunst in (semi) publieke ruimtes als winkelcentra, ziekenhuizen, stationsgebouwen, etc. dan achter de museale façades.
En waarom zijn musea toch zo gericht op kennis, waarom niet puur op genieten? Of verbazen, of verwarren, of provoceren, of wat ook het doel mag zijn van de maker. Wat draagt het eigenlijk bij tot ons genoegen als we precies worden geïnformeerd over het wie, wat, waar, hoeveel en welk etiket van het kunstwerk? Leidt dat alleen maar af of draagt het ook nog bij aan onze appreciatie?
Een museum naar mijn hart is het Museum Insel Hombroich, vlak over de grens bij Neuss, dichter bij dan Maastricht voor de meesten van ons. Daar worden werken uit verschillende periodes en zonder uitleg naast elkaar getoond. Zonder namen, titels, jaartallen. Alleen het werk telt. Niet de rimram. Verdiend navolging. Verder ook prachtig, schitterend, dat kunsteiland. Aanrader.

Een soort kunst dat volgens mij helemaal niet in een museum thuis hoort is conceptuele kunst. Een nogal breed en weinig eenduidig begrip. Ik ben een sceptisch liefhebber. Van veel uitgevoerde concepten denk ik: schop ze het museum uit, schop ze de straat op. Immers, conceptuele kunst zoekt de relaties en verbindingen tussen concept, maatschappij, maker en beschouwer. De uitvoering (“het ding”) is vaak overduidelijk van minder belang. Waarom zou je dan juist dat ding als de essentie van de kunstuiting waarderen, zoals een museum traditioneel gewend is te doen? Onzin natuurlijk, de ene roestige constructie is inwisselbaar voor een gelijkwaardige andere. De ene zandhoop, vetkluit, viltzooi… juist.
Misschien oordeel ik te hard, maar de artiest roept het in veel gevallen ook wel over zich af. Door zo overduidelijk lak te hebben aan het zichtbare product maakt hij de indruk zijn publiek te minachten. Dat mag, maar het publiek heeft dan ook het grootste recht om dat gevoel te spiegelen.

Ik meen dat het Rudy Kousbroek was die in één, of misschien wel in meerdere van zijn essays uiting gaf aan zijn ergernis over de amateuristische, ronduit krakkemikkige manier waarop veel kunstwerken uit de conceptuele hoek in elkaar worden geflanst. Eindelijk iemand die mijn onuitgesproken gevoel deelde. Alsof de kunstenaar vooral duidelijk wil maken dat hij kunstenaar is, een amateuristische knutselaar die toch vooral niet mag worden verward met een technicus, een professionele constructeur. Dat geldt ook voor mensen die ik erg bewonder. Ik wordt bijvoorbeeld altijd ontzettend vrolijk van de constructen van Jean Tinguely. Maar het blijft wel altijd een stukje georganiseerde schroothoop. Slechts met kunst en vliegwerk in werkende staat te houden. Wat zouden die sculpturen verliezen als ze met iets meer technisch vakmanschap zouden zijn gemaakt? De impressie van amateurisme, van vergankelijkheid, van fragiliteit? Heel aannemelijk dat Jean opzettelijk technisch niet al te vakkundig wil zijn. Om mensen als ik te irriteren. Maar het lijkt me net zo aannemelijk dat Jean wel anders zou willen, maar er simpelweg niet toe in staat is.
Laten we een andere favoriet nemen. Theo Jansen met zijn strandbeesten. Een grensgeval wat betreft technisch amateurisme. Een curieuze mix van superieure, inventieve, complexe denkkracht en van kinderlijke, naïeve, illusoire wensdromen. Werkelijk schitterende constructies die echter nooit voorbij het stadium komen van een demomodel, van een bètaversie. Als een architect die zich heeft gespecialiseerd in het maken van maquettes maar pertinent weigert om zich met echte gebouwen te bemoeien. Waarschijnlijk uit angst zijn status als bonafide kunstenaar te verliezen. Jammer, maar mijn adoratie blijft onverkort.
Een totaal ander type kunstenaar die werkt binnen de brede overlapping van kunst en techniek is de Belg Panamarenko. Tenminste, dat vindt hij zelf, hij is zijn hele kunstleven al geobsedeerd door vliegtuigen. En dat levert prachtige sculpturen op. Je moet er wel de ruimte voor hebben. Mooie sculpturen, maar conceptuele kunst? Kinetische kunst? Nou nee, bijna niemand zal er iets anders in zien dan een mooi plastiek van een uiterst fantasievol luchtvoertuig. Een obsessie is iets te mager voor een concept. Anders zouden de zonnebloemen van van Gogh ook conceptuele kunst zijn.
Panamarenko ziet dat zelf heel anders. Hij meent dat zijn werk minstens zo’n belangrijke bijdrage levert aan de techniek als aan de kunst. Hij zou ongetwijfeld rustig zijn ogen kunnen sluiten als één van zijn creaties werkelijk zou kunnen vliegen. En hij denkt ook dat dat allerminst is uitgesloten. Een totale misvatting, een waanidee, wanbegrip over zelfs maar de eerste beginselen van wat technologie is. Alsof je niet alleen met aerodynamica, thermodynamica en sterkteleer vliegtuigen kunt ontwerpen, maar ook met fantasie en contemplatie. Hij meent dit echt, serieus. Het doet sterk denken aan de hippie-warhoofden uit voorbije decennia die meenden dat de relatie E=mc2  ook door meditatie aan je zou kunnen worden geopenbaard.
Niettemin, het blijven prachtige sculpturen. Een obsessie is naast een ongelukkige jeugd ongetwijfeld een rijke inspiratiebron voor een artiest.
Merkwaardig dat juist België een traditie heeft van kunstenaars die menen dat ze vanuit hun kunst ook een bijdrage kunnen leveren aan  techniek en wetenschap. Georges Vantongerloo maakte in het begin van de vorige eeuw ook allerlei volslagen naïeve ontwerpen van bruggen, vliegvelden en andere dingen. Allemaal serieus bedoeld, leuk ook, maar absoluut ontbloot van enige realiteitszin.
Niet dat de Belgen het monopolie hebben op artistieke donquichotterie. Wij hadden misschien wel de grootste: Constant. Minstens een decennium gewerkt aan zijn utopische stad: New Babylon. Niemand uit artistieke of stedebouwkundige kringen weet wat hij er eigenlijk, met zijn gezicht in de plooi, van zou moeten vinden en zeggen. De aandacht komt uit andere maatschappelijke lagen, voornamelijk uit de literaire en journalistieke wereld. Constant zelf vond zijn droomwereld niet alleen uitvoerbaar en wenselijk, nee, zelfs onontkoombaar. Ongeveer zoals een marxist denkt dat de proletarische heilstaat onafwendbaar is. Je moet er niet aan denken dat artiesten maatschappelijke macht of invloed zouden krijgen. Eén kunstschilder aan de macht per eeuw is meer dan genoeg, lijkt me.
Het kan ook helemaal op een andere manier ontsporen met dit type maatschappelijk bevlogen kunstenaars. Er is een Belgisch (zelfverklaard) kunstenaar, Wessel di Wesseli, die het als zijn levensmissie ziet om een perpetuum mobile te propageren. Conceptuele kunst van het type dat je heen en weer slingert tussen lachen en huilen. De man is bloedserieus, maar net als elke andere bloedserieuze dorpsgek zal hij nooit, door welk rationeel argument dan ook, van zijn waanideeën zijn af te brengen. Elke derdejaars student werktuigbouwkunde, ook in België, zal op een half A4-tje kunnen berekenen dat het apparaat onzinnig is. Maar Wessel is alleen maar boos dat hij geen geld krijgt om zijn machine op ware grootte te bouwen. Hij kan immers het energieprobleem oplossen. Miskend genie.
Opmerkelijk ook is de aandacht die hij ondanks zijn duidelijke mallotigheid weet te genereren. Ik zag hem ooit in een praatprogramma op de Nederlandse  TV. Ik weet echt niet meer welk, maar hij werd volkomen serieus genomen. Geen verstandig weerwoord ingehuurd, geen ironische benadering, zoals normaal gebruikelijk. Kunstenaar immers. Iemand die beweert aids met peterselie te kunnen genezen komt echt niet in een serieus opinieprogramma. En de virtuele voorzitter van de Flat Earth Society (ik zoek naar een malloot van gelijke orde) ook niet.

Heb ik me toch laten verleiden om iemand te belichten die duidelijk niet op mijn bewondering kan rekenen. Laten we dat snel herstellen.
Twee mensen die ik bovenmatig waardeer zijn de Zwitserse mediakunstenaars  Fischli en Weiss die in 1987 hun meesterwerk “Der Lauf der Dinge” maakten. DLdD is een half uur durende film over een kettingreactie van beweging, reacties en allerlei gebeurtenissen onder invloed van zwaartekracht, centrifugaalkracht en andere natuurkundige en chemische principes losgelaten op allerlei voorwerpen. Spannend, amusant, verrassend, inspirerend. Moeilijk nog te vinden op het internet (copyright), maar misschien lukt het nog.
Wel vormt DLdD weer een illustratie van mijn eerdergenoemde wrevel over de krakkemikkigheid van de uitvoering van dit soort artistieke manifestaties.  De muffe geur van een jarenlang leegstaand pakhuis dringt zich op door het scherm heen. Laat het vooral niet te esthetisch, te gladjes ogen.
Desondanks, dit zou op alle middelbare scholen een verplichte introductie moeten zijn van de natuur- en scheikundelessen. Sterker nog, er zou een jaarlijkse competitie moeten worden gehouden wie de meest originele DLdD-kettingreactie kan bedenken en maken. Heel, heel veel leuker dan zo’n stupide dominostenenwedstrijd.

Even genoeg voorlopig over kunstenaars die menen duidelijk te moeten maken dat ze absoluut geen technicus zijn of die ten onrechte denken dat ze dat eigenlijk wel zijn.
Ik kom nog even terug op mijn eerder geuite wens om kunstwerken, vooral die van het conceptuele soort, uit het museum te halen.
Als voorbeeld: jaren, jaren geleden, toen het Stedelijk nog het Stedelijk was, ging een exposerend kunstenaar, waarvan ik de naam ben vergeten, eens op de volgende manier de straat op. Hij liet van het trottoirs voor het Stedelijk enkele tientallen stoeptegels vervangen door goedgelijkende rubberen exemplaren. Om de argeloze voorbijganger in verwarring te brengen,  verwondering op te wekken, op het verkeerde been te zetten.  Dat had niet helemaal het beoogde effect. Vooral omdat dit geintje uitgebreide publiciteit kreeg. Zodat museumbezoekers, maar ook andere krantenlezers, de tegels uitgebreid gingen proberen, testen, voelen. Of zich als toeschouwer gingen opstellen naast de tegels om te kijken hoe onwetende toevallige voorbijgangers zich op de rubberen arena zouden gaan gedragen. De oplettende voorbijganger rook sowieso een beetje onraad want de rubberen tegels weken toch wel duidelijk af qua uiterlijk. Niet echt perfect uitgevoerd. Kortom, geen fiasco, maar duidelijk gemiste kansen.
Hoe had dat beter gekund? Allereerst geen publiciteit vooraf. De plaats geheim houden. Reacties van het publiek (de “slachtoffers”) registreren. Deze kunnen dan later of gelijktijdig worden bekeken, bijvoorbeeld tijdens de expositie. Er moet toch iets “tastbaars” van de gebeurtenis achterblijven. Maar bovenal: de uitvoering had veel beter gemoeten. Bijvoorbeeld had de kunstenaar geen rubberen tegels moeten gebruiken, maar had hij trillingsgeneratoren (apparaatjes die iets in trilling brengen) onder bestaande tegels kunnen monteren. Deze kunnen dan worden ingeschakeld als een voorbijganger in het geprepareerde gebied komt. De trillingsopwekkers kunnen dan zo worden afgesteld dat ongeveer de helft van de voorbijgangers iets voelt en daarop reageert. Staat hij stil, dan stopt de trilling, maar zodra hij weer doorloopt start de trilling weer. Zo’n uitvoering van het rubberen tegel concept heeft heel wat meer potentie om voorbijgangers, het publiek te verrassen, verbazen, verwarren, mystificeren, ontwrichten dan de halfslachtige uitvoering voor het Stedelijk.
Wel een hoog Banana Split gehalte, zult u nu misschien mompelen. Maar wat is er tegen een goede Banana Split-achtige happening? Het plaatsen van een slagboom op een stil landweggetje, met een ambtenaar in een fantasie-uniform die de papieren van voorbijgangers controleert is volgens mij een conceptuele kunstuiting die veel van een officieel kunststempel voorziene evenementen in musea ver overtreft.
Overigens zijn er veel varianten te bedenken op de beschreven rubberen tegel manifestatie. In plaats van een tactiele inbreuk op de persoonlijke integriteit kan men ook een ander soort inbreuk bedenken. Of nou ja, inbreuk, meer een soort kietelen.
Bijvoorbeeld auditief. Men kan een groot aantal miniluidsprekertjes tussen de stenen van een wegdek monteren en dan een voorbijganger “achtervolgen” met het geluid van voetstappen. Weer niet al te opzichtig, ongeveer de helft moet reageren.
Of visueel. Via een hoog gemonteerde camera en laserstraalprojector projecteert men een lichtvlek op straat of op een plein zodanig dat de lichtvlek een metertje voor een wandelaar “uitloopt”. Als de wandelaar, geïrriteerd, van richting verandert, doet de lichtvlek dat ook.
Er zijn nog tientallen van dit soort “kietelconcepten” te bedenken die gebruik maken van moderne technieken.
Een nog leukere variant van een kietelconcept vind ik een “verborgen tentoonstelling”. Zou ik buitengewoon graag bedenken en inrichten. Ik doe een poging tot een beschrijving.
Het ene museum is veel geschikter dan het andere. De verborgen tentoonstelling wordt wel aangekondigd en summier beschreven. In het museum worden, dwars door alle andere tentoonstellingen,concepten, gebeurtenissen, verschijnselen, geconstrueerd, die de museumbezoeker al dan niet zal opmerken en waarvan hij zich mogelijk gaat afvragen of dit “iets” al dan niet deel uitmaakt van de verborgen tentoonstelling. Wat voorbeelden.
Een buis waaraan fake condensdruppels in een emmer worden opgevangen die om de zoveel tijd door een suppoost wordt geleegd. Een eenzame overbodige, langzaam draaiende ventilator hoog aan een plafond. Een scheeflopende vloer of een hellende wand. Een fake scheur in een wand die provisorisch, maar niet erg goed is gerepareerd. Een totaal overbodige routeaanwijzing, bijvoorbeeld een eenrichtingsverkeersbord. Een drinkwaterautomaat die net iets meer water geeft dan in de bijgevoegde bekertjes past (met lekbak). Een snoepautomaat in het museumrestaurant die meer wisselgeld geeft dan erin moet worden gegooid. Verborgen luidsprekertjes achter een buis die af en toe een heel vies rochelend geluid produceren. Etc. etc. U begrijpt het idee.
Het is steeds de bedoeling dat de museumbezoeker zich afvraagt of het verschijnsel al dan niet bij de verborgen tentoonstelling hoort.
De overeenkomst tussen deze verborgen tentoonstellingen, de kietelconcepten en ook de DLdD-achtige kettingreacties is dat er eindeloos creatieve inspanningen op kunnen worden losgelaten.
Jammer dat ik geen kunstenaar ben. Lijkt me een leuk beroep.
Tenzij je je steeds weer opnieuw moet afvragen welk beroemd gebouw je nu weer moet gaan inpakken of welk dood beest je nu weer op welke manier moet gaan tentoonstellen. Dan wordt het net werk.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten