Schipperen



Een inleiding over de kostenproblematiek in de gezondheidszorg
voor de kaderdag van Spierziekten Nederland  
op 2 april 2016 in de Speeldoos in Baarn

 (voor de Powerpoint-versie: klik hier
  verdere literatuur en videootjes: ga naar het einde van deze inleiding)


Schipperen met de Farmaffia

De achtergrond van dit verhaal is de kostenstijging van de gezondheidszorg.
Veel betrokken partijen hebben baat bij meer en duurdere zorg: patiënten, medici, onderzoekers, farmaceutische industrie, fabrikanten van medische technologie.
Partijen die juist baat hebben bij kostenbeperkingen zijn: de niet- patiënten (de belasting- en premiebetalers), de zorgverzekeraars, de politiek.

Dit verhaal kan dus worden gezien als een machtsstrijd, een getouwtrek tussen deze twee groeperingen. En dat gaat er in veel gevallen niet zachtzinnig aan toe.

Sinds 1972 zijn de zorguitgaven onafgebroken gestegen, sneller dan het bbp (bruto binnenlands product, dat wat we met zijn allen in Nederland produceren). Van 8% van het bbp naar ongeveer 13% nu. Op dit moment is een modaal gezin ongeveer een kwart van zijn inkomen kwijt aan zorgkosten (premies en belasting). Dat kan zomaar in 2040 zijn opgelopen tot 30% a 45%. Dat zal de solidariteit in de zorg, tussen jong en oud en arm en rijk, op termijn behoorlijk onder druk zetten. En er moet tenslotte ook geld overblijven voor allerlei andere zaken: onderwijs, woningen, uitkeringen, infrastructuur, veiligheid, etc.

De vraag is dus hoe je op een fatsoenlijke, acceptabele manier deze kostenstijging een beetje in de hand kunt houden. Er wordt voortdurend gepraat over bezuinigingen, besparingen, afbraak zelfs,  maar in feite gaat het dus om matiging van de stijging. Maar hoe moet je dit doen? Wie moet de beslissingen nemen? Wat is acceptabel?
 

In de dagelijkse praktijk: artsen. Maar niet totaal vrij: er zijn ethische overwegingen, protocollen, kostenoverwegingen, afspraken met verzekeraars, overleg met patiënt, familie, etc.
Meer globaal: de politiek, met name de Minister van Gezondheidszorg. Voorschriften voor zorgverzekeraars, adviezen van College voor Zorgverzekeringen (CvZ), onderhandelingen met farmaceutische industrie, etc.


Sommige mensen vinden dat alle behandelingen, alle therapieën die het leven verlengen of het lijden verlichten, moeten worden vergoed. Dat is een onhoudbare stelling. Niet alleen is het maar altijd de vraag of een behandeling nog zinvol is, je moet ook, hoe hard het ook klinkt, kosten en baten afwegen, al was het maar tegenover andere therapieën. 


Wie wel  en wie niet? Wat wel en wat niet?
Je komt uiteindelijk dan bij de vraag: wat is een mensenleven waard. Of liever wat is een toegevoegd levensjaar waard? Rekening houdend met de kwaliteit van leven.
Het CvZ hanteert bij hun overwegingen de zogenaamde QALY: Quality Adjusted Life Years, oftewel “voor levenskwaliteit gecorrigeerde levensjaren”. Een op het eerste gezicht harde, gevoelloze methode. Maar kunt u iets beters verzinnen? Ik niet.


Ik heb zelf een therapie die erg duur is. Mijn Qaly’s zijn veel duurder als wat meestal als een uiterste norm wordt genoemd, ongeveer  €80.000. Mijn therapie kost minstens een half miljoen per jaar. Maar ik leef nog wel en zonder de therapie zou ik nu hier niet staan. Ik ben er dankbaar voor maar het is moeilijk te verdedigen als je denkt aan allerlei andere therapieën die niet kunnen worden toegepast vanwege de hoge kosten.

Als voorbeeld: er is sinds kort een goed effectief medicijn tegen Hepatitis C.  Deze ziekte is levensbedreigend wegens levercirrose en verhoogde kans op leverkanker. Het nieuwe medicijn is heel effectief en heeft weinig bijwerkingen. Kost ongeveer €50.000. Eenmalig. Maar omdat er tienduizenden patiënten zijn kan het toch maar mondjesmaat worden toegepast.  Maar hoe kan ik aan mijn buurvrouw of nichtje met Hepatitis C uitleggen dat ik wel een therapie krijg die vele malen duurder is dan de therapie die zij niet krijgen uit kostenoverwegingen.
En dan heb ik het nog niet eens over de vele, vele mensenlevens die je zou kunnen redden als je een half miljoen per jaar zou besteden aan schoon drinkwater of goede riolering in een ontwikkelingsland.


Ik kan eigenlijk maar één reden bedenken die de kosten van een dure therapie rechtvaardigen. Je moet het beschouwen als ontwikkelingskosten. Je moet niet kijken naar het ene medicijn op zich, maar je moet het zien als research en ontwikkelingskosten van de gezondheidszorg en farmaceutische industrie als geheel. Elke tak van industrie moet daarin investeren. En met de opgedane ervaringen en resultaten kunnen weer nieuwe therapieën voor andere ziekten worden ontwikkeld. Maar of dit een reëel argument is of meer een smoes om de kosten van mijn therapie te rechtvaardigen, ik weet het echt niet.
Genoeg hierover, ik gaf dit voorbeeld om aan te geven hoe complex de hele bekostigingsproblematiek is.


We gaan nu naar Minister Schippers als vertegenwoordiger van de kostenbeperkende partij. Zij heeft, opmerkelijk voor een VVD-minister, harde kritiek op de farmaceutische industrie. Die is volgens haar intransparant over de prijzen van nieuwe producten; maakt misbruik van de regels en maakt zich schuldig aan kartelvorming. Allemaal gefaciliteerd in een ‘onhoudbaar systeem’ waar de verhouding tussen een aanvaardbare prijs van een nieuw medicijn en innovatie vaak ‘zoek’ is.

Hoe wil Schippers de excessieve kostenstijgingen beteugelen? Samen  met verzekeraars en ziekenhuizen.
- ze geeft zorgverzekeraars de macht om alleen de goedkoopste medicijnen te vergoeden;
- ziekenhuizen worden verantwoordelijk voor dure middelen.


En ze  heeft nog meer plannen, bijvoorbeeld:
- meer geheime prijsonderhandelingen met fabrikanten door het ministerie zelf;
- op Europees niveau samenwerken om sterker te staan tegen de farmamultinationals;
- nieuwe medicijnen sneller op de markt toelaten;
- in Europa de discussie starten of de industrie niet te veel beschermd wordt met octrooibescherming en/of marktexclusiviteit;
- de ‘open instroom’ van dure ziekenhuismedicijnen beperken;
- vooraf uitzoeken welke patiënt profijt heeft van welk middel, wat tot efficiënter gebruik moet leiden;
- ziekenhuizen en zorgverzekeraars meer gezamenlijk laten inkopen.


Zal dit werkelijk effect hebben?  Dat is maar de vraag.
Een probleem is dat de toch al ongelofelijk complexe vergoedingsmachine nog ondoorgrondelijker wordt. Het is vreemd om de industrie intransparantie te verwijten als je die zelf juist met meer geheimzinnigheid probeert aan te pakken.

Verder hebben landen als Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje een grote farmaceutische industrie, die ze willen beschermen. 
Het verantwoordelijke ambtenarenapparaat in Brussel is bovendien trots op zijn octrooiwetgeving. Schippers zet dan ook nadrukkelijk in op het vormen van een tegenmacht, door een inkoopplatform te bouwen met ziekenhuizen en zorgverzekeraars die samen een vuist moeten maken.

Maar een zorgminister blijft altijd politiek chantabel in de discussie over dure geneesmiddelen, omdat het politieke zelfmoord is mensen levensreddende medicijnen te ontzeggen. Het is misschien slimmer om het politieke ambt juist wat te distantiëren van dit soort ingrijpende beslissingen.


Bij weesgeneesmiddelen is er nog een bijkomend probleem: men is per definitie veroordeeld tot één fabrikant, waarvan maar moet blijken of die kortingen wil geven.

En het is ook maar de vraag of door ziekenhuizen financieel verantwoordelijk te maken het gewenste effect heeft. Er is al heel lang een belangenverstrengeling  tussen onderzoekers en de farmaceutische industrie. De farmaceutische industrie financiert soms onderzoek, voert opvolgende testen uit en bereidt productie voor. En er zijn soms stilzwijgende afspraken dat financiering wordt beloond met voorschrijven van medicijnen van dezelfde firma.

Er is iets fundamenteel mis met de manier waarop de ontwikkeling van medicijnen wordt gefinancierd. Hoge medicijnprijzen zijn het gevolg van een bedrijfsmodel waarin succesvolle ontwikkeling van geneesmiddelen wordt beloond met een monopoliepositie. Een model waarin slachtoffers onvermijdelijk lijken. Ook rijke landen worden steeds vaker geconfronteerd met de ontoegankelijkheid van medicijnen.

Farmabedrijven overdrijven sterk de kosten voor de ontwikkeling van nieuwe medicijnen. Die is maximaal 7 à 8% van de omzet. En ze maken allemaal een rendement van 30 a 40%. Als voorbeeld: de producent van het Pompe-medicijn Sanofi maakt 8 miljard euro winst op 27 miljard omzet. Zo’n rendement hebben ze al jaren en volgens hun jaarverslag  is het medicijn tegen Pompe één van de grote motoren achter de winst van het concern.
Het uitgangspunt bij de prijsstelling is gewoon wat de gek er voor geeft. Hoe ver kun je gaan, rekening houdend met de publieke opinie, dat een verzekeraar of een overheid bekendmaakt dat die het middel niet vergoedt? En dus het medicijn niet goedkeurt? Daar kun je vrij ver in gaan. 

Misschien zouden we moeten kijken naar een fundamenteel andere manier van het omgaan met, het aanpakken van de farmaceutische industrie om werkelijk effectief te zijn.
Veel onderzoek voor het ontwikkelen van nieuwe medicijnen wordt gedaan aan universiteiten. Gefinancierd met publiek geld dus. Als zo’n nieuw medicijn effectief, veilig en vooral profijtelijk blijkt te zijn, zal ze, al dan  niet via een klein farmaceutisch bedrijf, vrijwel altijd worden opgeslokt door een farmaceutische gigant. Op die manier financiert de belastingbetaler in feite de aandeelhouder van een farmabedrijf. Het Pompe-medicijn is een goed voorbeeld. Ontwikkeld bij de universiteiten in Leiden en Rotterdam (Erasmus), verder bij een klein Nederlands bedrijfje (Pharming) dat daarna werd opgeslokt door Genzyme dat weer werd overgenomen door Sanofi.


Wat is een oplossing? De Amerikaanse activist James Packard Love propageert een nieuwe manier van financiering.
Ontkoppel de twee dingen: de ontwikkeling en de productie van medicijnen. Maak de totale productie van medicijnen generiek, behandel zoveel mogelijk patiënten, schaf monopolies af en roep speciale fondsen in het leven voor onderzoek en ontwikkeling.  De overheid moet daarbij  gewoon doorgaan investeren in onderzoeksbeurzen. En zich daarbij hardmaken voor goede vervangers van het monopolie.
Ten eerste een fonds voor eindproducten, geneesmiddelen die de markt halen. 
Op basis van hoeveel patiënten effectief behandeld zijn, wat de gezondheidswinst was, hoe de producten ten opzichte van elkaar presteren worden beloningen toegekend aan de best presterende pillen. 
Dan het tweede fonds. Daarmee beloon je ontwikkelaars voor het naar de markt krijgen van een product. Daarbij moeten de ontwikkelaars hun wetenschappelijke bevindingen kosteloos delen.

Als wetenschappers die een onderzoek hebben gepubliceerd aantonen dat hun ontdekking uiteindelijk bijgedragen heeft tot een nieuw geneesmiddel, worden ze beloond met een premie uit het fonds.
Maar een dergelijk systeem is nog heel ver verwijderd van realisatie. De farmamultinationals zullen zich met hand en tand verzetten. Zij zijn er niet om zoveel mogelijk patiënten effectief te helpen maar om zoveel mogelijk winst te maken. Punt.

Ben Goldacre geeft in zijn boek “Bad Pharma” (vertaald als “Foute Farma”) de farmaceutische industrie er goed gedocumenteerd behoorlijk van langs: slecht opgezette en uitgevoerde testen, verdraaien van resultaten, beïnvloeding van artsen, wetenschappers en tijdschriften, misbruik maken van hun positie. Kortom, schadelijke praktijken en handelen vanuit eigenbelang.

Maar het kan nog veel erger. De Deense arts en wetenschapper Peter Gøtzche beschuldigt in zijn boek “Deadly Medicines and Organised Crime” (vertaald als “Dodelijke medicijnen en georganiseerde misdaad”) de farmaceutische industrie ervan dat ze feitelijk een criminele organisatie vormt die jaarlijks vele doden op zijn geweten heeft. Hij geeft in zijn boek een groot aantal voorbeelden van grote medicijnschandalen. Bedrijven die jarenlang ernstige bijwerkingen hebben weggemoffeld, waarbij kritische artsen juridisch werden achtervolgd. En een bedrijf dat zelfdodingen van gebruikers van een antidepressivum verdoezelde en aanklachten daarover afkocht. Voorbeelden van oneerlijke gegevensanalyses. In de laatste jaren zijn door farmaceutische bedrijven voor tientallen miljarden schikkingen getroffen.

Een voorbeeld van de handel en wandel van de farmaceutische industrie in Nederland is dat er in Rotterdam een advocatenkantoor is dat zich specialiseert in belangenbehartiging van patiëntenverenigingen en lobbyt voor het verstrekken van dure medicijnen en daar ook rechtszaken aanspant maar dat wordt gefinancierd door de farmaceutische industrie. 

Het is lastig te voorspellen hoe de strijd tussen de twee partijen: politiek versus farmaceutische industrie; Schippers versus Farmaffia, verder zal verlopen. Ik ben niet al te optimistisch. De Farmaffia is buitengewoon machtig. En het nieuwe vrijhandelsverdrag met de VS TTIP zal ook niet erg helpen. De macht van de Amerikaanse farmaceutische industrie zal zich dan nog gemakkelijker kunnen manifesteren in Europa. Amerikaanse bedrijven kunnen dan gaan procederen tegen Europese staten.

Schippers verdient onze steun, maar we zullen voorlopig toch nog moeten leren leven met de Farmaffia.




Voor de Powerpoint-versie van deze inleiding: klik hier 

Voor mijn blog “De Farmaffia”op de site "Iemand zoals ik”: klik hier 

Voor de uitzending van Zembla “Het farma fortuin”: klik hier 

Achtergrondinformatie van Zembla: klik hier en hier 

Voor het interview met Minister Schippers in Buitenhof: klik hier 

Voor een uitzending over dure medicijnen in Nieuwsuur (vanaf 24:00): klik hier 

Voor een artikel over de plannen van Schippers in de NRC: klik hier 

Voor een artikel over de plannen van Schippers in de Correspondent: klik hier

 Drie stukken van Schippers over haar plannen: kamerbrief, pakket maatregelen, ontwikkelagenda

Voor de mening van het hoofd van het Erasmus MC in de NRC: klik hier

Voor een visie over een alternatieve financiering in de Correspondent: klik hier 

Voor een Engelse samenvatting van het boek “Bad Pharma” van Ben Goldacre: klik hier 

Voor een interview met Peter Gøtzche in de Volkskrant: klik hier 

Voor artikelen over het advocatenkantoor dat lobbyt voor de farmaceutische industrie in de Correspondent: klik hier en hier 

Voor een uitstekende, overzichtelijke uitzending van Radar: klik hier

Een column "Schorriemorrie van Bert Wagendorp in de Volkskrant: klik hier


Twee artikelen in de Volkskrant over sponsoring door de farmaceutische industrie: klik hier en hier

Twee artikelen in de Volkskrant over een sluiproute voor betalingen door de farmaceutische industrie aan artsen: klik hier en hier 

Een artikel over de duizend dollar pil voor Hepatitis-C in de Volkskrant: klik hier

Een artikel in de Correspondent over het Zorginstituut Nederland: klik hier 


Over de zeven ambtenaren die onderhandelen met Big Pharma: klik hier


Waarom de overheid het aflegt tegen de farmaceutische industrie: klik hier
 
 
 


Geen opmerkingen:

Een reactie posten