Fileparadoxen
Als u van het naïeve
type bent –dat kunt u nu controleren- denkt u misschien dat snelheidscontroles vooral
bedoeld zijn om een bijdrage te leveren aan de verkeersveiligheid of (soms) aan
de luchtkwaliteit.
Niet, natuurlijk. Want als dat wel het geval was zouden we vrij eenvoudig en redelijk goedkoop het hele Nederlandse snelwegennet kunnen voorzien van camera’s zodat elke snelheidsovertreding onherroepelijk zou leiden tot een bekeuring. In tegenstelling tot wat u dan in eerste instantie denkt zou daarmee het totale door de overheid te incasseren boetebedrag niet toenemen. Nee, dat zou al snel reduceren tot nul. Immers, als alle overtredingen worden beboet, zal niemand meer te snel gaan rijden. De boete-inkomsten voor de overheid worden snel nihil. En het systeem kost geld. Dat wil het Ministerie van Financiën niet. Het is dus zaak voor de overheid om de pakkans, en daarmee de boeteopbrengst te optimaliseren. Niet te klein, maar ook niet te groot. Zodanig dat de boeteopbrengst maximaal is. Cynisch? Ongetwijfeld. Realistisch? Vast meer dan een beetje.
Niet, natuurlijk. Want als dat wel het geval was zouden we vrij eenvoudig en redelijk goedkoop het hele Nederlandse snelwegennet kunnen voorzien van camera’s zodat elke snelheidsovertreding onherroepelijk zou leiden tot een bekeuring. In tegenstelling tot wat u dan in eerste instantie denkt zou daarmee het totale door de overheid te incasseren boetebedrag niet toenemen. Nee, dat zou al snel reduceren tot nul. Immers, als alle overtredingen worden beboet, zal niemand meer te snel gaan rijden. De boete-inkomsten voor de overheid worden snel nihil. En het systeem kost geld. Dat wil het Ministerie van Financiën niet. Het is dus zaak voor de overheid om de pakkans, en daarmee de boeteopbrengst te optimaliseren. Niet te klein, maar ook niet te groot. Zodanig dat de boeteopbrengst maximaal is. Cynisch? Ongetwijfeld. Realistisch? Vast meer dan een beetje.
Staat deze pakkans-paradox
niet ook een beetje model voor het fileprobleem? Ofwel, is ook het fileprobleem
niet met een forse, maar realistische aanpak oplosbaar, maar wordt dit verzuimd
wegens tegengestelde belangen? We zullen zien.
Er speelt in elk
geval wel een ander paradoxje rond het fileprobleem. Stel dat je door een
aantal maatregelen de files zou kunnen laten verdwijnen. Dat zou dan weer
meteen zo’n aantrekkingskracht veroorzaken op een groot aantal potentiële
automobilisten dat ze een groei zouden veroorzaken die opnieuw files zouden
laten ontstaan. Een echte Catch-22 situatie:
als we de files zouden oplossen is dat meteen de oorzaak dat ze weer
opnieuw zouden ontstaan.
We moeten daarom niet
willen proberen om per se alle files overal te voorkomen, maar om het fileprobleem aan te pakken. Wat is het
verschil? Wat is het fileprobleem anders dan de files zelf? Met het
fileprobleem bedoelen we de schadelijke maatschappelijke gevolgen van files.
Laten we deze, ter wille van de overzichtelijkheid, beperken tot de nadelige
economische gevolgen.
Eerst maar eens terug
naar het begin. Als je een probleem wilt aanpakken, zul je -daar is niet aan te
ontkomen- het eerst moeten analyseren. Met het fileprobleem is dat niet anders.
Dus wat zijn de probleemveroorzakende factoren? Wat zijn, alle bijkomende
complicerende factoren even daar gelaten, de kernproblemen?
Er zijn duidelijk twee oorzaken die onderling samenhangen en door elkaar heen lopen: er is een regelprobleem en er is een capaciteitsprobleem.
Er zijn duidelijk twee oorzaken die onderling samenhangen en door elkaar heen lopen: er is een regelprobleem en er is een capaciteitsprobleem.
Eén voor één. Eerst
het regelprobleem. Vergeleken met een “normaal” technisch systeem heeft het
verkeerssysteem in regeltechnisch opzicht een aantal vervelende
eigenschappen. Het systeem is niet
gesloten, het staat in open verbinding met de buitenwereld. Daarmee worden,
zowel bij toeritten als bij afritten, storingen geïmporteerd. Verder ondervindt
de afwikkeling van het verkeer veel
storingen als gevolg van pechsituaties, aanrijdingen en
wegwerkzaamheden.
Verder: om een bepaald systeem goed te kunnen regelen is het noodzakelijk dat er buffers in het systeem aanwezig zijn. Het maakt niet uit of het een mechanisch, elektrisch, pneumatisch of hydraulisch systeem is, voor een goede regeling zijn buffers nodig om tijdelijk energie of materie in op te slaan, bijvoorbeeld veren, vliegwielen, condensatoren, drukvaten, warmteopslag, etc. Bij een verkeerssysteem ontbreken zulke buffers en dat is precies de reden dat dit systeem zo moeilijk is te regelen.
Verder: om een bepaald systeem goed te kunnen regelen is het noodzakelijk dat er buffers in het systeem aanwezig zijn. Het maakt niet uit of het een mechanisch, elektrisch, pneumatisch of hydraulisch systeem is, voor een goede regeling zijn buffers nodig om tijdelijk energie of materie in op te slaan, bijvoorbeeld veren, vliegwielen, condensatoren, drukvaten, warmteopslag, etc. Bij een verkeerssysteem ontbreken zulke buffers en dat is precies de reden dat dit systeem zo moeilijk is te regelen.
Voordat we het
capaciteitsprobleem in het verhaal gaan betrekken, gaan we eerst iets aan de
regeling proberen te doen.
Eén van de
belangrijkste oorzaken voor het ontstaan van files is dat er opstoppingen
ontstaan als gevolg van botsingen. Elke verbetering in dat opzicht is
meegenomen, maar als we dit echt willen aanpakken moeten we het goed doen. De
technische mogelijkheden zijn er.
Er worden nu al systemen gedemonstreerd om de afstand tussen auto’s te regelen. Zo’n systeem zou verplicht kunnen worden gesteld, maar dat duurt nog wel enige decennia, gezien de internationale consequenties.
Misschien is het een eenvoudiger oplossing om alle rijbanen van alle snelwegen in Nederland te voorzien van camera’s om de honderd of tweehonderd meter. Deze camera’s registreren kenteken, snelheid en volgafstand. De toegestane snelheid kan per rijbaan verschillen. Zo kan bijvoorbeeld de toegestane snelheid van de rechterbaan beperkt zijn to 80 km/h terwijl op de overige rijbanen 100 of 120 km/h is toegestaan. Als een voertuig de toegestane snelheid en/of de toegestane volgafstand overtreedt, volgt meteen een gerichte waarschuwing. Bijvoorbeeld door een op de bestuurder gericht goed zichtbaar, maar niet verblindend optisch signaal. Als het voertuig de waarschuwing gedurende een bepaalde tijd negeert, volgt registratie en een boete.
Er worden nu al systemen gedemonstreerd om de afstand tussen auto’s te regelen. Zo’n systeem zou verplicht kunnen worden gesteld, maar dat duurt nog wel enige decennia, gezien de internationale consequenties.
Misschien is het een eenvoudiger oplossing om alle rijbanen van alle snelwegen in Nederland te voorzien van camera’s om de honderd of tweehonderd meter. Deze camera’s registreren kenteken, snelheid en volgafstand. De toegestane snelheid kan per rijbaan verschillen. Zo kan bijvoorbeeld de toegestane snelheid van de rechterbaan beperkt zijn to 80 km/h terwijl op de overige rijbanen 100 of 120 km/h is toegestaan. Als een voertuig de toegestane snelheid en/of de toegestane volgafstand overtreedt, volgt meteen een gerichte waarschuwing. Bijvoorbeeld door een op de bestuurder gericht goed zichtbaar, maar niet verblindend optisch signaal. Als het voertuig de waarschuwing gedurende een bepaalde tijd negeert, volgt registratie en een boete.
Wat is het onvermijdelijke
gevolg? Een zeer forse daling van aanrijdingen en een toename van de
wegcapaciteit. Niet alleen worden kop-staart-botsingen voorkomen, maar, omdat
het in dit systeem zinloos is om van rijbaan te wisselen, is ook deze bron van
aanrijdingen weggenomen. Een bijkomend voordeel van de regeling is ook nog eens
dat rekeningrijden hiermee mogelijk is zonder grote extra investeringen.
Kastjes in de auto overbodig.
Naast de storingen
door aanrijdingen is er nog een belangrijke oorzaak van files: te grote aanvoer
bij de toeritten en verstoppingen bij afritten. De toevoer via de toeritten
kunnen we regelen. We moeten er dan daarbij wel erg goed voor zorgen dat zo’n
toeritregeling niet de oorzaak wordt van een verstopping die op een ander deel
van de snelweg een file kan veroorzaken. Daarover later meer.
Bij afritten ontstaan ook vaak storingen. Er staat bijvoorbeeld aan het einde van een afrit een verkeerslicht waardoor er een file op de afrit en de voorliggende snelweg ontstaat. Om zo’n situatie te vermijden kunnen we proberen om de knelpunten bij de afritten weg te nemen. Dat zal vaak maar in beperkte mate gelukken. Een betere aanpak is om bij deze problematische afritten een oppervlak toegankelijk te maken waar auto’s tijdelijk, in afwachting van een mogelijke verdere afvoer, kunnen stilstaan. Dat lijkt vervelend voor deze verkeersdeelnemers, maar ze stonden anders toch al vast. En op deze manier staan ze tenminste het doorgaande verkeer op de snelweg niet meer in de weg.
Op dezelfde manier kunnen we er ook bij toeritten voor zorgen, dat als hier de toevoer sterk moet worden beperkt om files op de snelweg te voorkomen, dit er niet toe kan leiden dat een voorliggende snelweg hierdoor wordt verstopt. Ook hier kunnen dus op strategische plaatsen zulke buffer-parkeerplaatsen worden aangelegd.
Bij afritten ontstaan ook vaak storingen. Er staat bijvoorbeeld aan het einde van een afrit een verkeerslicht waardoor er een file op de afrit en de voorliggende snelweg ontstaat. Om zo’n situatie te vermijden kunnen we proberen om de knelpunten bij de afritten weg te nemen. Dat zal vaak maar in beperkte mate gelukken. Een betere aanpak is om bij deze problematische afritten een oppervlak toegankelijk te maken waar auto’s tijdelijk, in afwachting van een mogelijke verdere afvoer, kunnen stilstaan. Dat lijkt vervelend voor deze verkeersdeelnemers, maar ze stonden anders toch al vast. En op deze manier staan ze tenminste het doorgaande verkeer op de snelweg niet meer in de weg.
Op dezelfde manier kunnen we er ook bij toeritten voor zorgen, dat als hier de toevoer sterk moet worden beperkt om files op de snelweg te voorkomen, dit er niet toe kan leiden dat een voorliggende snelweg hierdoor wordt verstopt. Ook hier kunnen dus op strategische plaatsen zulke buffer-parkeerplaatsen worden aangelegd.
We kunnen zo zeer
forse verbeteringen realiseren door aanrijdingen te voorkomen en bufferelementen
aan het systeem toe te voegen.
Volgende probleem:
het capaciteitsprobleem.
De twee belangrijkste vervoerssystemen in Nederland, het wegennet en het spoorwegnet hebben onvoldoende capaciteit om aan de vraag te voldoen. En het blijkt in de praktijk onmogelijk te zijn om die capaciteiten zo te laten groeien dat ze de groei van de vraag kunnen bijhouden, laat staan inhalen.
We kunnen nu allerlei maatregelen in de marge nemen om voor enige verlichting te zorgen. Hier en daar wat extra rijstroken of sporen. Wat meer automobilisten op de fiets of in de bus. Wat meer vrachtvervoer naar de binnenvaart of via de Betuweroute. Een betere verkeersregeling door de toevoer te doseren. Wat financiële prikkels om de spits wat meer te spreiden. Overal een glasvezelnet om thuiswerken te bevorderen en persoonlijke contacten te vervangen. Allemaal prima, het verlicht de pijn, maar het brengt geen genezing.
De twee belangrijkste vervoerssystemen in Nederland, het wegennet en het spoorwegnet hebben onvoldoende capaciteit om aan de vraag te voldoen. En het blijkt in de praktijk onmogelijk te zijn om die capaciteiten zo te laten groeien dat ze de groei van de vraag kunnen bijhouden, laat staan inhalen.
We kunnen nu allerlei maatregelen in de marge nemen om voor enige verlichting te zorgen. Hier en daar wat extra rijstroken of sporen. Wat meer automobilisten op de fiets of in de bus. Wat meer vrachtvervoer naar de binnenvaart of via de Betuweroute. Een betere verkeersregeling door de toevoer te doseren. Wat financiële prikkels om de spits wat meer te spreiden. Overal een glasvezelnet om thuiswerken te bevorderen en persoonlijke contacten te vervangen. Allemaal prima, het verlicht de pijn, maar het brengt geen genezing.
We zouden het
fileprobleem beperken tot de nadelige economische gevolgen. De voor de economie
belangrijkste soorten verkeer zijn het goederenverkeer, het woon-werkverkeer en
het zakelijke personenverkeer. De oplossingsrichting ligt daarmee voor de hand:
hoe kunnen we deze verkeerssoorten voorrang geven, bij voorkeur afsplitsen van
het overige verkeer? Dat kan alleen maar met een ingrijpende maatregel.
De oplossing van het capaciteitsprobleem
volgt eigenlijk heel eenvoudig uit de probleemanalyse. Maak een nieuw,
gescheiden verkeersnet voor
goederenverkeer en zakelijk personenverkeer dat geen last heeft van de files en
waarop geen files kunnen ontstaan. Dat lijkt op het eerste gezicht een beetje op
het verschuiven van het probleem, maar laten we desondanks eens proberen deze
exercitie te ondernemen en de contouren van zo’n derde verkeersnet te schetsen
en te onderzoeken op haalbaarheid.
Wie krijgen toegang
tot het derde net? Alleen vrachtauto’s en bussen. We noemen het daarom het
Bus&Truck-net of het B&T-net. We creëren dus niet alleen filevrij
vrachtverkeer, we zorgen ook voor een immense capaciteitsuitbreiding van het
openbaar vervoer, dat hiermee meteen van zijn knellende restricties is verlost.
De argeloze lezer zal nu ook meteen denken dat alle files hiermee verdwijnen. Immers, geen vrachtverkeer meer op de weg en heel veel spitsautomobilisten overgestapt naar de nieuwe snelle buslijnen, dat geeft een hele opluchting. Dat zou ook wel kunnen in het begin, maar de aanwas van automobilisten, die als vliegen op de stroop worden aangetrokken door filevrije wegen, zal groot zijn.
We hebben het hier over een gescheiden systeem, maar een systeem is natuurlijk nooit volledig te scheiden. Er zijn altijd toe- en afritpunten. We zullen er voor moeten zorgen dat er geen opstoppingen (files) ontstaan bij de afritpunten van het nieuwe B&T-net. En uiteraard een toeritdosering bij de toegangspunten.
De argeloze lezer zal nu ook meteen denken dat alle files hiermee verdwijnen. Immers, geen vrachtverkeer meer op de weg en heel veel spitsautomobilisten overgestapt naar de nieuwe snelle buslijnen, dat geeft een hele opluchting. Dat zou ook wel kunnen in het begin, maar de aanwas van automobilisten, die als vliegen op de stroop worden aangetrokken door filevrije wegen, zal groot zijn.
We hebben het hier over een gescheiden systeem, maar een systeem is natuurlijk nooit volledig te scheiden. Er zijn altijd toe- en afritpunten. We zullen er voor moeten zorgen dat er geen opstoppingen (files) ontstaan bij de afritpunten van het nieuwe B&T-net. En uiteraard een toeritdosering bij de toegangspunten.
Hoe zou een dergelijk
derde verkeersnet er in grove trekken uit kunnen zien? Een nadeel van zowel het
wegennet als het spoorwegnet is dat er zoveel ruimte voor nodig is en dat
uitbreidingen ervan zo ontzettend lang duren. Dat moet dus anders bij een nieuw
derde net.
Denk hierbij aan een éénbaans rijbaan in de vorm van betonnen “rijgoot”. Zo’n rijbaan moet, vrij onafhankelijk van de ondergrond en omstandigheden, tamelijks fabrieksmatig en continue kunnen worden geconstrueerd door een “wandelende” fabriek. Meer op de manier waarop het aardgasnet in Nederland is aangelegd, dan op de manier waarop wegen en spoorwegen traditioneel worden aangelegd. De betonnen rijgoot kan daarbij, afhankelijk van de omstandigheden, worden uitgevoerd als viaduct (op palen), liggend op het maaiveld of verdiept(half of helemaal verzonken in de bodem). In een tunnel is uiteraard ook mogelijk, maar laten we dat proberen te vermijden. De wandelende fabriek moet per dag tenminste een paar honderd meter rijbaan kunnen produceren om binnen een beetje redelijke termijn een B&T-net te realiseren.
Denk hierbij aan een éénbaans rijbaan in de vorm van betonnen “rijgoot”. Zo’n rijbaan moet, vrij onafhankelijk van de ondergrond en omstandigheden, tamelijks fabrieksmatig en continue kunnen worden geconstrueerd door een “wandelende” fabriek. Meer op de manier waarop het aardgasnet in Nederland is aangelegd, dan op de manier waarop wegen en spoorwegen traditioneel worden aangelegd. De betonnen rijgoot kan daarbij, afhankelijk van de omstandigheden, worden uitgevoerd als viaduct (op palen), liggend op het maaiveld of verdiept(half of helemaal verzonken in de bodem). In een tunnel is uiteraard ook mogelijk, maar laten we dat proberen te vermijden. De wandelende fabriek moet per dag tenminste een paar honderd meter rijbaan kunnen produceren om binnen een beetje redelijke termijn een B&T-net te realiseren.
Is er ruimte voor zo’n
derde verkeersnet in het volle Nederland? Alles is relatief, maar het kan minder
ingrijpend te zijn dan je eerste instantie zou denken. De hele constructie
hoeft bijvoorbeeld niet erg veel breder te zijn dan een vrachtauto of bus,
pakweg een meter of vijf. Vergeleken met de breedte van autosnelwegen is dat
peanuts. Dat kan bijvoorbeeld heel goed langs bestaande wegen, spoorwegen en
kanalen.
Het is hier niet de
plaats om een poging te doen om alle specificaties van het nieuwe net op te
sommen, maar een paar dingen zijn van cruciaal belang. Allereerst moeten files
koste wat kost worden vermeden. Dat betekent altijd open afritten en goed
geregelde toeritdoseringen. Er moeten hoge geleidingsrails komen zodat scharen
of omslaan van vrachtauto’s onmogelijk is. Een goede afsleepregeling is nodig
voor de pechgevallen. Storingen door weersomstandigheden (ijzel bijvoorbeeld)
moeten worden voorkomen. Al deze constructie-eisen zijn realiseerbaar.
Het nieuwe net
kan een katalysator zijn voor andere
vernieuwingen. Bij de opritten komen P&R parkeerplaatsen voor
automobilisten. Bij de afritten komen taxi’s nieuwe stijl en auto’s van
maatschappijen à la Green Wheels en verhuurbedrijven voor fietsen en
elektrische scooters. De bus die het B&T-net heeft verlaten rijdt als
normale regio- of stadsbus door naar het centrale busstation. Aan de bussen en
vrachtauto’s kunnen toelatingseisen worden gesteld, bijvoorbeeld wat betreft de
schadelijke uitstoot. Hierover later meer.
Het nieuwe net heeft
één niet te ontkennen negatief milieueffect. Het zou er de oorzaak van kunnen
zijn dat de totale verkeersproductie (het totaal afgelegde voertuigkilometers
per jaar) toeneemt. Maar daar staan wel een groot aantal positieve effecten
tegenover. Allereerst natuurlijk: rijdende voertuigen zijn minder vervuilend
dan stilstaande en dertig mensen in een bus vervuilen minder dan dertig
personenwagens.
Aan de voertuigen kunnen scherpe eisen worden gesteld qua uitlaatgassen om op het net te mogen: bijvoorbeeld LPG of aardgas voor bussen, katalysatoren en roetfilters voor vrachtauto’s.
Er zijn nog veel innovaties mogelijk die er als het ware op wachten om gerealiseerd te worden. Voertuigen kunnen bijvoorbeeld worden uitgerust met een automatische afstandsregeling. Daarmee kan de volgafstand tot de voorligger tot een metertje worden beperkt. Twee grote voordelen: veel minder luchtweerstand (en dus veel minder brandstofverbruik en uitlaatgassen) en een veel grotere capaciteit van het net. Het is zelfs niet onmogelijk om de voertuigen fysiek te koppelen. Denk aan magneten op de hoeken van de voertuigen. In dat geval worden er echte treinen gevormd, zodat er nog veel meer brandstof kan worden bespaard.
Aan de voertuigen kunnen scherpe eisen worden gesteld qua uitlaatgassen om op het net te mogen: bijvoorbeeld LPG of aardgas voor bussen, katalysatoren en roetfilters voor vrachtauto’s.
Er zijn nog veel innovaties mogelijk die er als het ware op wachten om gerealiseerd te worden. Voertuigen kunnen bijvoorbeeld worden uitgerust met een automatische afstandsregeling. Daarmee kan de volgafstand tot de voorligger tot een metertje worden beperkt. Twee grote voordelen: veel minder luchtweerstand (en dus veel minder brandstofverbruik en uitlaatgassen) en een veel grotere capaciteit van het net. Het is zelfs niet onmogelijk om de voertuigen fysiek te koppelen. Denk aan magneten op de hoeken van de voertuigen. In dat geval worden er echte treinen gevormd, zodat er nog veel meer brandstof kan worden bespaard.
Een verdere
vernieuwing: het B&T-net kan worden uitgerust met een stroomrail, zodat de
bussen met een elektrische aandrijving kunnen worden uitgerust. Tijdens de rit
kunnen dan meteen accu’s worden opgeladen voor ritten de voor- en na het
B&T-gebruik.
Kortom, met zo’n nieuw, gescheiden derde verkeersnet voor vrachtauto’s
en bussen kunnen we het fileprobleem rigoureus aanpakken. Niet alleen kan het
zakelijke vracht- en personenverkeer zonder onnodige economische schade worden
afgewikkeld, maar ook wordt de capaciteit van het openbaar vervoer wordt
sprongsgewijs vergroot.
Het is misschien onmogelijk
om alle files op het bestaande wegennet te voorkomen, maar er kan wel een
filevrij alternatief gecreëerd voor alle economisch belangrijk verkeer .
Ik kan me echt niet
voorstellen dat er bij Rijkswaterstaat niet iemand zit die ook wel eens
soortgelijke plannetjes heeft zitten bedenken. En voorzichtig in opwaartse
richting heeft gesondeerd. Waarom is het dan in alle lagen van onze
maatschappij een geaccepteerde waarheid dat het fileprobleem onoplosbaar is.
Who benefits? Wie heeft er voordeel van dat het in stand blijft. Weer, als bij
de boeteparadox, het Ministerie van Financiën? Ik denk niet, dat we ergens een
bewuste, opzettelijke strategie moeten veronderstellen die het fileprobleem in
stand wil houden. Wel laksheid. Duikgedrag. Onvermogen om te investeren in
oplossingen van problemen die niet spectaculair of levensbedreigend zijn -zoals
het deltaplan wel volgde op de watersnood- maar alleen hardnekkig en
verstikkend. Onwil om problemen aan te pakken die niet tot resultaten zullen
leiden binnen een paar jaar. Zeg een kabinetsperiode of de duur van een
bepaalde aanstelling. Men zoekt naar
aansprekende, sexy problemen om snelle, aansprekende, leuke oplossingen
te kunnen aandragen.
Ik hoor in het
maatschappelijke en politieke debat veel te vaak de opmerking dat het betere
niet de vijand moet worden van het goede. Oftewel dat je vaak beter genoegen
kunt nemen met een acceptabele oplossing dan tevergeefs te streven naar de
ideale oplossing.
Maar het omgekeerde kan evengoed waar zijn. Het goede is dan de vijand van het betere. Een groot aantal middelmatige verbeteringen kunnen een echte oplossing behoorlijk in de weg staan. Alle schijnbare verbeteringen leiden dan uiteindelijk naar het moeras. Over paradoxen gesproken.
Maar het omgekeerde kan evengoed waar zijn. Het goede is dan de vijand van het betere. Een groot aantal middelmatige verbeteringen kunnen een echte oplossing behoorlijk in de weg staan. Alle schijnbare verbeteringen leiden dan uiteindelijk naar het moeras. Over paradoxen gesproken.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten