Esseetje Files

Fileparadoxen



Als u van het naïeve type bent –dat kunt u nu controleren- denkt u misschien dat snelheidscontroles vooral bedoeld zijn om een bijdrage te leveren aan de verkeersveiligheid of (soms) aan de luchtkwaliteit.
Niet, natuurlijk. Want als dat wel het geval was zouden we vrij eenvoudig en redelijk goedkoop het hele Nederlandse snelwegennet kunnen voorzien van camera’s zodat elke snelheidsovertreding onherroepelijk zou leiden tot een bekeuring. In tegenstelling tot wat u dan in eerste instantie denkt zou daarmee het totale door de overheid te incasseren boetebedrag niet toenemen. Nee, dat zou al snel reduceren tot nul. Immers, als alle overtredingen worden beboet, zal niemand meer te snel gaan rijden. De boete-inkomsten voor de overheid  worden snel nihil. En het systeem kost geld. Dat wil  het Ministerie van Financiën niet. Het is dus zaak voor de overheid om de pakkans, en daarmee de boeteopbrengst te optimaliseren. Niet te klein, maar ook niet te groot. Zodanig dat de boeteopbrengst maximaal is. Cynisch? Ongetwijfeld. Realistisch? Vast meer dan  een beetje.

Staat deze pakkans-paradox niet ook een beetje model voor het fileprobleem? Ofwel, is ook het fileprobleem niet met een forse, maar realistische aanpak oplosbaar, maar wordt dit verzuimd wegens tegengestelde belangen? We zullen zien.

Er speelt in elk geval wel een ander paradoxje rond het fileprobleem. Stel dat je door een aantal maatregelen de files zou kunnen laten verdwijnen. Dat zou dan weer meteen zo’n aantrekkingskracht veroorzaken op een groot aantal potentiële automobilisten dat ze een groei zouden veroorzaken die opnieuw files zouden laten ontstaan. Een echte Catch-22 situatie:  als we de files zouden oplossen is dat meteen de oorzaak dat ze weer opnieuw zouden ontstaan.

We moeten daarom niet willen proberen om per se alle files overal te voorkomen, maar om het fileprobleem aan te pakken. Wat is het verschil? Wat is het fileprobleem anders dan de files zelf? Met het fileprobleem bedoelen we de schadelijke maatschappelijke gevolgen van files. Laten we deze, ter wille van de overzichtelijkheid, beperken tot de nadelige economische gevolgen.

Eerst maar eens terug naar het begin. Als je een probleem wilt aanpakken, zul je -daar is niet aan te ontkomen- het eerst moeten analyseren. Met het fileprobleem is dat niet anders. Dus wat zijn de probleemveroorzakende factoren? Wat zijn, alle bijkomende complicerende factoren even daar gelaten, de kernproblemen?
Er zijn duidelijk twee oorzaken die onderling samenhangen en door elkaar heen lopen: er is een regelprobleem en er is een capaciteitsprobleem.

Eén voor één. Eerst het regelprobleem. Vergeleken met een “normaal” technisch systeem heeft het verkeerssysteem in regeltechnisch opzicht een aantal vervelende eigenschappen.  Het systeem is niet gesloten, het staat in open verbinding met de buitenwereld. Daarmee worden, zowel bij toeritten als bij afritten, storingen geïmporteerd. Verder ondervindt de afwikkeling van het verkeer veel  storingen als gevolg van pechsituaties, aanrijdingen en wegwerkzaamheden.
Verder: om een bepaald systeem goed te kunnen regelen is het noodzakelijk dat er buffers in het systeem aanwezig zijn. Het maakt niet uit of het een mechanisch, elektrisch, pneumatisch of hydraulisch systeem is, voor een goede regeling zijn buffers nodig om tijdelijk energie of materie in op te slaan, bijvoorbeeld veren, vliegwielen, condensatoren, drukvaten, warmteopslag, etc. Bij een verkeerssysteem ontbreken zulke buffers en dat is precies de reden dat dit systeem zo moeilijk is te regelen.

Voordat we het capaciteitsprobleem in het verhaal gaan betrekken, gaan we eerst iets aan de regeling proberen te doen.

Eén van de belangrijkste oorzaken voor het ontstaan van files is dat er opstoppingen ontstaan als gevolg van botsingen. Elke verbetering in dat opzicht is meegenomen, maar als we dit echt willen aanpakken moeten we het goed doen. De technische mogelijkheden zijn er.
Er worden nu al systemen gedemonstreerd om de afstand tussen auto’s te regelen. Zo’n systeem zou verplicht kunnen worden gesteld, maar dat duurt nog wel enige decennia, gezien de internationale consequenties.
Misschien is het een eenvoudiger oplossing om alle rijbanen van alle snelwegen in Nederland te voorzien van camera’s om de honderd of tweehonderd meter. Deze camera’s registreren kenteken, snelheid en volgafstand.  De toegestane snelheid kan per rijbaan verschillen. Zo kan bijvoorbeeld de toegestane snelheid van de rechterbaan beperkt zijn to 80 km/h terwijl op de overige rijbanen 100 of 120 km/h is toegestaan. Als een voertuig de toegestane snelheid  en/of de toegestane volgafstand overtreedt, volgt meteen een gerichte waarschuwing. Bijvoorbeeld door een op de bestuurder gericht goed  zichtbaar, maar niet verblindend optisch signaal. Als het voertuig de waarschuwing gedurende een bepaalde tijd negeert, volgt registratie en een boete.

Wat is het onvermijdelijke gevolg? Een zeer forse daling van aanrijdingen en een toename van de wegcapaciteit. Niet alleen worden kop-staart-botsingen voorkomen, maar, omdat het in dit systeem zinloos is om van rijbaan te wisselen, is ook deze bron van aanrijdingen weggenomen. Een bijkomend voordeel van de regeling is ook nog eens dat rekeningrijden hiermee mogelijk is zonder grote extra investeringen. Kastjes in de auto overbodig.

Naast de storingen door aanrijdingen is er nog een belangrijke oorzaak van files: te grote aanvoer bij de toeritten en verstoppingen bij afritten. De toevoer via de toeritten kunnen we regelen. We moeten er dan daarbij wel erg goed voor zorgen dat zo’n toeritregeling niet de oorzaak wordt van een verstopping die op een ander deel van de snelweg een file kan veroorzaken. Daarover later meer.
Bij afritten ontstaan ook vaak storingen.  Er staat bijvoorbeeld  aan het einde van een afrit een verkeerslicht waardoor er een file op de afrit en de voorliggende snelweg ontstaat.  Om zo’n situatie te vermijden kunnen we proberen om de knelpunten bij de afritten weg te nemen. Dat zal vaak maar in beperkte mate gelukken. Een betere aanpak is om bij deze problematische afritten een oppervlak toegankelijk te maken waar auto’s tijdelijk, in afwachting van een mogelijke verdere  afvoer, kunnen stilstaan. Dat lijkt vervelend voor deze verkeersdeelnemers, maar ze stonden anders toch al vast. En op deze manier staan ze tenminste het doorgaande verkeer op de snelweg niet meer in de weg.
 Op dezelfde manier kunnen we er ook bij toeritten voor zorgen, dat als hier de toevoer sterk moet worden beperkt om files op de snelweg te voorkomen, dit er niet toe kan leiden dat een voorliggende snelweg hierdoor wordt verstopt. Ook hier kunnen dus op strategische plaatsen zulke buffer-parkeerplaatsen worden aangelegd.

We kunnen zo zeer forse verbeteringen realiseren door aanrijdingen te voorkomen en bufferelementen aan het systeem toe te voegen.

Volgende probleem: het capaciteitsprobleem.
De twee belangrijkste vervoerssystemen in Nederland, het wegennet en het spoorwegnet hebben onvoldoende capaciteit om aan de vraag te voldoen. En het blijkt in de praktijk onmogelijk te zijn om die capaciteiten zo te laten groeien dat ze de groei van de vraag kunnen bijhouden, laat staan inhalen.
We kunnen nu allerlei maatregelen in de marge nemen om voor enige verlichting te zorgen. Hier en daar wat extra rijstroken of sporen. Wat meer automobilisten op de fiets of in de bus. Wat meer vrachtvervoer naar de binnenvaart of via de Betuweroute. Een betere verkeersregeling door de toevoer te doseren. Wat financiële prikkels om de spits wat meer te spreiden. Overal een glasvezelnet om thuiswerken te bevorderen en persoonlijke contacten te vervangen. Allemaal prima, het verlicht de pijn, maar het brengt geen genezing.

We zouden het fileprobleem beperken tot de nadelige economische gevolgen. De voor de economie belangrijkste soorten verkeer zijn het goederenverkeer, het woon-werkverkeer en het zakelijke personenverkeer. De oplossingsrichting ligt daarmee voor de hand: hoe kunnen we deze verkeerssoorten  voorrang geven, bij voorkeur afsplitsen van het overige verkeer? Dat kan alleen maar met een ingrijpende maatregel.

De oplossing van het capaciteitsprobleem volgt eigenlijk heel eenvoudig uit de probleemanalyse. Maak een nieuw, gescheiden  verkeersnet voor goederenverkeer en zakelijk personenverkeer dat geen last heeft van de files en waarop geen files kunnen ontstaan. Dat lijkt op het eerste gezicht een beetje op het verschuiven van het probleem, maar laten we desondanks eens proberen deze exercitie te ondernemen en de contouren van zo’n derde verkeersnet te schetsen en te onderzoeken op haalbaarheid.

Wie krijgen toegang tot het derde net? Alleen vrachtauto’s en bussen. We noemen het daarom het Bus&Truck-net of het B&T-net. We creëren dus niet alleen filevrij vrachtverkeer, we zorgen ook voor een immense capaciteitsuitbreiding van het openbaar vervoer, dat hiermee meteen van zijn knellende restricties is verlost.
De argeloze lezer zal nu ook meteen denken dat alle files hiermee  verdwijnen. Immers, geen vrachtverkeer meer op de weg en heel veel spitsautomobilisten overgestapt naar de nieuwe snelle buslijnen, dat geeft een hele opluchting. Dat zou ook wel kunnen in het begin, maar de aanwas van automobilisten, die als vliegen op de stroop worden aangetrokken door filevrije wegen, zal groot zijn.
We hebben het hier over een gescheiden systeem, maar een systeem is natuurlijk nooit volledig te scheiden. Er zijn altijd toe- en afritpunten. We zullen er voor moeten zorgen dat er geen opstoppingen (files) ontstaan bij de afritpunten van het nieuwe B&T-net. En uiteraard een toeritdosering bij de toegangspunten.

Hoe zou een dergelijk derde verkeersnet er in grove trekken uit kunnen zien? Een nadeel van zowel het wegennet als het spoorwegnet is dat er zoveel ruimte voor nodig is en dat uitbreidingen ervan zo ontzettend lang duren. Dat moet dus anders bij een nieuw derde net.
  Denk hierbij aan een éénbaans rijbaan in de vorm van betonnen “rijgoot”. Zo’n rijbaan moet, vrij onafhankelijk van de ondergrond en omstandigheden, tamelijks fabrieksmatig en continue kunnen worden geconstrueerd door een “wandelende” fabriek.  Meer op de manier waarop het aardgasnet in Nederland is aangelegd, dan op de manier waarop wegen en spoorwegen traditioneel worden aangelegd. De betonnen rijgoot kan daarbij, afhankelijk van de omstandigheden, worden uitgevoerd als viaduct (op palen), liggend op het maaiveld of verdiept(half of helemaal verzonken in de bodem). In een tunnel is uiteraard ook mogelijk, maar laten we dat proberen te vermijden. De wandelende fabriek moet per dag tenminste een paar honderd meter rijbaan kunnen produceren om binnen een beetje redelijke termijn een B&T-net te realiseren.

Is er ruimte voor zo’n derde verkeersnet in het volle Nederland? Alles is relatief, maar het kan minder ingrijpend te zijn dan je eerste instantie zou denken. De hele constructie hoeft bijvoorbeeld niet erg veel breder te zijn dan een vrachtauto of bus, pakweg een meter of vijf. Vergeleken met de breedte van autosnelwegen is dat peanuts. Dat kan bijvoorbeeld heel goed langs bestaande wegen, spoorwegen en kanalen.

Het is hier niet de plaats om een poging te doen om alle specificaties van het nieuwe net op te sommen, maar een paar dingen zijn van cruciaal belang. Allereerst moeten files koste wat kost worden vermeden. Dat betekent altijd open afritten en goed geregelde toeritdoseringen. Er moeten hoge geleidingsrails komen zodat scharen of omslaan van vrachtauto’s onmogelijk is. Een goede afsleepregeling is nodig voor de pechgevallen. Storingen door weersomstandigheden (ijzel bijvoorbeeld) moeten worden voorkomen. Al deze constructie-eisen zijn realiseerbaar.

Het nieuwe net kan  een katalysator zijn voor andere vernieuwingen. Bij de opritten komen P&R parkeerplaatsen voor automobilisten. Bij de afritten komen taxi’s nieuwe stijl en auto’s van maatschappijen à la Green Wheels en verhuurbedrijven voor fietsen en elektrische scooters. De bus die het B&T-net heeft verlaten rijdt als normale regio- of stadsbus door naar het centrale busstation. Aan de bussen en vrachtauto’s kunnen toelatingseisen worden gesteld, bijvoorbeeld wat betreft de schadelijke uitstoot. Hierover later meer.

Het nieuwe net heeft één niet te ontkennen negatief milieueffect. Het zou er de oorzaak van kunnen zijn dat de totale verkeersproductie (het totaal afgelegde voertuigkilometers per jaar) toeneemt. Maar daar staan wel een groot aantal positieve effecten tegenover. Allereerst natuurlijk: rijdende voertuigen zijn minder vervuilend dan stilstaande en dertig mensen in een bus vervuilen minder dan dertig personenwagens.
Aan de voertuigen kunnen scherpe eisen worden gesteld qua uitlaatgassen om op het net te mogen: bijvoorbeeld LPG of aardgas voor bussen, katalysatoren en roetfilters voor vrachtauto’s.
 Er zijn nog veel innovaties mogelijk die er als het ware op wachten om gerealiseerd te worden. Voertuigen kunnen bijvoorbeeld worden uitgerust met een automatische afstandsregeling. Daarmee kan de volgafstand tot de voorligger tot een metertje worden beperkt. Twee grote voordelen: veel minder luchtweerstand (en dus veel minder brandstofverbruik en uitlaatgassen) en een veel grotere capaciteit van het net. Het is zelfs niet onmogelijk om de voertuigen fysiek te koppelen.  Denk aan magneten op de hoeken van de voertuigen. In dat geval worden er echte treinen gevormd, zodat er nog veel meer brandstof kan worden bespaard.

Een verdere vernieuwing: het B&T-net kan worden uitgerust met een stroomrail, zodat de bussen met een elektrische aandrijving kunnen worden uitgerust. Tijdens de rit kunnen dan meteen accu’s worden opgeladen voor ritten de voor- en na het B&T-gebruik.

Kortom, met zo’n  nieuw, gescheiden derde verkeersnet voor vrachtauto’s en bussen kunnen we het fileprobleem rigoureus aanpakken. Niet alleen kan het zakelijke vracht- en personenverkeer zonder onnodige economische schade worden afgewikkeld, maar ook wordt de capaciteit van het openbaar vervoer wordt sprongsgewijs vergroot.

Het is misschien onmogelijk om alle files op het bestaande wegennet te voorkomen, maar er kan wel een filevrij alternatief gecreëerd voor alle economisch belangrijk verkeer .

Ik kan me echt niet voorstellen dat er bij Rijkswaterstaat niet iemand zit die ook wel eens soortgelijke plannetjes heeft zitten bedenken. En voorzichtig in opwaartse richting heeft gesondeerd. Waarom is het dan in alle lagen van onze maatschappij een geaccepteerde waarheid dat het fileprobleem onoplosbaar is. Who benefits? Wie heeft er voordeel van dat het in stand blijft. Weer, als bij de boeteparadox, het Ministerie van Financiën? Ik denk niet, dat we ergens een bewuste, opzettelijke strategie moeten veronderstellen die het fileprobleem in stand wil houden. Wel laksheid. Duikgedrag. Onvermogen om te investeren in oplossingen van problemen die niet spectaculair of levensbedreigend zijn -zoals het deltaplan wel volgde op de watersnood- maar alleen hardnekkig en verstikkend. Onwil om problemen aan te pakken die niet tot resultaten zullen leiden binnen een paar jaar. Zeg een kabinetsperiode of de duur van een bepaalde aanstelling. Men zoekt naar  aansprekende, sexy problemen om snelle, aansprekende, leuke oplossingen te kunnen aandragen.

Ik hoor in het maatschappelijke en politieke debat veel te vaak de opmerking dat het betere niet de vijand moet worden van het goede. Oftewel dat je vaak beter genoegen kunt nemen met een acceptabele oplossing dan tevergeefs te streven naar de ideale oplossing.
 Maar het omgekeerde kan evengoed waar zijn. Het goede is dan de vijand van het betere. Een groot aantal middelmatige verbeteringen kunnen een echte oplossing behoorlijk in de weg staan. Alle schijnbare verbeteringen leiden dan uiteindelijk naar het moeras. Over paradoxen gesproken.  

Geen opmerkingen:

Een reactie posten