Esseetje Jazz


Jazz en klassiek



Laat ik beginnen met een soort beginselverklaring, of liever een voorkeurskader, een smaakcontext. Altijd verhelderend als je iemands achtergrond kent wanneer hij iets beweert.
Mijn muziekverzameling bestaat voor ongeveer 60% uit jazz, 20% klassiek en 20% divers (pop, soul, blues, latin, wereldmuziek, hedendaags, etc). Ongeveer. Mijn luistergedrag navenant.
Hoe kom je aan een muzikale smaak? Muziek, muzikale smaak, muzikale voorkeuren zijn, denk ik, een duidelijk voorbeeld van een meme. Of een complex van memen. Ik heb nooit precies begrepen hoe groot een meme mag zijn, maar iets als een muzikale voorkeur zal toch wel mogen gelden als een cluster van memen, een memeplex.
Als u denkt: waar heeft hij het in godsnaam over: het begrip meme is uitgevonden door de evolutiebioloog Richard Dawkins en kan worden gedefinieerd als een culturele eenheid die, een beetje zoals een gen, kan worden overgedragen op volgende generaties en die kan muteren.

Memen worden aan ons doorgegeven. Voornamelijk vanuit onze directe culturele omgeving. Die overdracht is succesvoller naarmate deze bijdraagt aan de voortplanting. Primair de voortplanting van de soort (de ‘culturele stam’), maar afgeleid daarvan ook van de voortplanting van de betreffende meme zelf. Er zijn factoren, die bijdragen tot succesvolle verspreiding, succesvolle overdracht van memen. Denk daarbij aan de manieren waarop godsdienstige ideeën en tradities worden doorgegeven.
Opvoeding, ouders: het krijgen van veel kinderen en het  isoleren, afschermen tegen vreemde, mogelijk tegenstrijdige invloeden.Traditionalisme, conservatisme, behoudzucht: het bevorderen van het vasthouden van gewoontes en overtuigingen.
Propaganda: het verspreiden van ideeën buiten de eigen culturele groep, daarbij argumenterend dat deze ideeën positief werken (verstandig, logisch, praktisch, voordelig, gunstig, aangenaam of prettig zijn) of, omgekeerd, het bestrijden en aanvallen van concurrerende, strijdige ideeën van buiten de eigen  groep.

Zijn dat ook zo ongeveer de manieren waarop de muzikale smaak succesvol wordt doorgegeven? Voor klassieke muziek gaat dat zeker op voor een groot deel. Ga het rijtje maar na.
Maar de liefhebbers van jazz, vaak kinderen van ouders die dat niet waren, hebben een meme geadopteerd die veel minder voldoet aan de bovenstaande factoren.
 Hoewel sociografische gegevens ons hier in de steek laten, durf ik er een lief ding om te verwedden dat het kindertal van jazzliefhebbers gemiddeld lager is dan dat van klassieke muziekminnaars. Dat ziet er niet goed uit voor deze kunstvorm.
Toch jammer. Is er niets in te brengen tegen deze nogal simplistisch ogende mementheorie? Welke tegenargumenten kunnen we aanvoeren?

Allereerst dat we, misschien ongemerkt, als vanzelfsprekend zijn uitgegaan van Nederlandse, of breder, Europese, westerse omstandigheden. Mogelijk is de culturele situatie binnen de zwarte Amerikaanse middenklasse heel anders en vervult de jazz daar dezelfde rol als klassieke muziek hier.
 Verder is er de opmerkelijke waarneming dat de jazz binnen allerlei geografische en culturele uithoeken van de wereld aanhangers heeft kunnen verwerven. Nederlandse conservatoria trekken jazzstudenten aan uit vele, vele buitenlanden. En ga naar een jeugd jazzcompetitie en je weet werkelijk niet wat je hoort. Jongetjes van zestien die Charlie Parker op de hielen zitten, meisjes van vijftien die de indruk maken al hun hele leven met Bud Powell onder één dak te hebben gewoond.
   En dan is er de herinnering aan eigen ervaringen. Als ikzelf ooit bij de strot ben gegrepen door het memeplex van de jazzmuziek en ik me daarbij weinig gelegen heb laten liggen aan mijn culturele omgeving, waarom zou dat dan ook niet kunnen gebeuren bij een behoorlijk percentage van de rest van de wereldbevolking? Zo uniek ben ik nu ook weer niet.

Ik twijfel toch ook wel, als ik daar nog eens over nadenk, aan de volledigheid van de genoemde positieve factoren voor een gunstige overdracht van culturele verworvenheden (opvoeding, tradities, propaganda). Het komt voort uit een erg defensieve manier van denken. Een fort mentaliteit. Kijk om je heen en je ziet op allerlei culturele en maatschappelijke gebieden juist zeer veel uitingen en een zeer grote invloed van biculturele aard. Opvallend hoeveel vooraanstaande kunstenaars, wetenschappers, maatschappelijk invloedrijke mensen hun wortels in twee culturen hebben. Of in elk geval sterk zijn beïnvloed door een voor hen “vreemde” cultuur. (Van Gogh door Japan, Picasso door Afrika, etc.)  Jazz is een typisch voorbeeld van een verworvenheid uit twee culturen. En toch buitengewoon levensvatbaar bleek tot nu. Jazzliefhebbers lijken me meer geneigd biculturele relaties aan te gaan en op die manier bij te dragen aan biculturele cultuurproducten dan klassieke muziekliefhebbers. Ook daar durf ik wel iets om te verwedden. Sommige van zulke biculturele memen zullen verdwijnen, maar andere zullen zich blijvend vestigen. Overleving van de meest geschikte, puur Darwin.

Verder vermoed ik dat het een grote tekortkoming in de mementheorie is dat ze te weinig rekening houdt met de inherente kwaliteit van een meme. Dat de overlevingskans van een meme niet alleen wordt beïnvloed door de manier waarop de betreffende culturele groep er mee omgaat, maar ook door de aantrekkingskracht, de aantrekkelijkheid van de meme zelf. Ik zoek  voorbeelden buiten de muziek, buiten de culturele smaakvorming.
Brood. Zo ongeveer elke bevolkingsgroep, waar ook ter wereld, gaat brood eten zodra ze daar kennis mee hebben gemaakt. Als ze zich dat kunnen veroorloven. Bijna overal wordt brood als voedsel verwelkomd en wordt dat, als men zich dat kan veroorloven, het hoofdvoedsel naast het traditionele voedsel als rijst, yams, cassave of gierstepap.
Bier. Waar men ook bier heeft geproefd, wordt het een voorkeursdrank. Daar levert men graag het plaatselijke brouwsel voor in. Whiskey en champagne idem, in iets mindere mate.
Voetbal. In welke uithoek van de wereld men ook kennismaakt met voetbal, vrijwel overal wordt het de voorkeurssport boven de daar tot dan favoriete sport.  Alleen in de VS, Canada en Australië zal dat nog wel een paar decennia duren.

Bij al deze voorbeelden spelen volgens mij de genoemde memologische succesfactoren een zeer ondergeschikte rol. Veel belangrijker is de inherente kwaliteit, de ingebakken aantrekkelijkheid van het product. En wat mij betreft geldt dit ook voor de jazz. Het is natuurlijk niet zo dat de meerderheid van een bevolking meteen na kennismaking tot de jazz wordt bekeerd, maar wel dat een behoorlijk percentage muzikanten en muziekliefhebbers er door gegrepen zal worden. Overal. En wel zodanig dat ze vervolgens opvoedings- of groepsdruk aan hun laars lappen.

Puur een kwestie van smaak, zult u misschien zeggen. Wat zijn dan die zogenaamde superieure inherente kwaliteiten van jazzmuziek? Moeilijk te illustreren aan iemand die daar geen antenne voor heeft. Lastig ook omdat klassieke muziek in onze westerse maatschappij vrij algemeen doorgaat voor de “superieure” muzieksoort. Als een norm waaraan alles moet worden afgemeten en mee vergeleken. En nu kan iemand wel beweren dat jazz veel opwindender, minder saai, spannender, creatiever is dan klassieke muziek, maar dat is ook maar een persoonlijke mening. Iemand anders vindt juist dat klassieke muziek veel diepere emoties losmaakt, veel verfijnder, complexer, gestructureerder is.
Is iets van deze claims te objectiveren? Laat ik afblijven van de zuivere gevoelsaspecten en er één aspect uitlichten dat min of meer meetbaar of aantoonbaar is:  de complexiteit. Welke van de twee muzieksoorten, jazz of klassiek, is, in het algemeen genomen, complexer? Mijn stelling, mijn mening is: jazz.

Eerst iets over het etiket complexiteit. Er zijn verschillende types complexiteit.  Allereerst is er een uiterlijke complexiteit. Een complexiteit die slaat op ingewikkeldheid, onoverzichtelijkheid, moeilijk te doorgronden, geconstrueerde maaksels, toeters en bellen.  Er is ook een meer intrinsieke complexiteit. Een complexiteit die beter is te beschrijven met diepgang, gelaagdheid, aandacht voor details, variaties, subtiliteiten. Het paleis van Versailles is een (uiterlijk) zeer complex gebouw, de Erasmusbrug is een (intrinsiek) complex bouwwerk. En mijn stelling, mijn bewering is nu: klassieke muziek is vaak meer uiterlijk complex, jazz is vaak intrinsiek complexer.

Ik zal proberen om mezelf hier niet belachelijk te maken door een stuk  pseudo-muziektheorie te etaleren. Heel weinig verstand van. En ik hoop er zonder te kunnen om mijn mening te illustreren.
Eigenlijk heeft muziek maar twee basiselementen: toon en tijd. Klank en tempo. Alle andere muzikale elementen zijn op de één of andere manier daarvan afgeleid. Daarbij zijn er directe, eenvoudige afgeleiden en complexere, hogere afgeleide elementen.
Bijvoorbeeld is het tempo, het metrum tamelijk direct afgeleid van de tijd. De maatsoort (vierkwartsmaat) of een ritmische variant binnen een maatsoort (de rumba) is een iets hogere afgeleide. Variaties in tempo, variaties in ritmiek liggen weer verder weg van de basis. Het meest subtiel, het moeilijkst binnen het muzikale tijdsdomein is misschien wel het “spelen” met het tijdselement om een bepaalde spanning op te roepen. Er worden vage aanduidingen voor gebruikt als “timing” en “swing”. Net even voor of na de beat spelen. Des te subtieler het afgeleide element, des te moeilijker benoembaar.
Bij het andere hoofdelement van muziek, toon, toonhoogte, is een soortgelijke zich vertakkende indeling te maken. Tonaliteit en toonsoorten kun je zien als afgeleiden van een enkelvoudige toon. Akkoorden en harmonieën daar weer boven. Begrippen als timbre en klankkleur zijn weer vagere, subtielere eigenschappen binnen het klankelement. De subtiele variaties die hier weer bovenuit gaan en daarmee dus ook weer ontsnappen aan goede concrete beschrijvingen, zijn toch weer zo essentieel dat ze de kwaliteit van muziek maken of breken.

Wat ik hiermee poog te illustreren is dat jazz, goede aangrijpende jazz het moet hebben van de subtiele hogere afgeleiden van de muzikale elementen. Timing, sound, verrassende variaties in ritmiek, “vuile” akkoorden, opzettelijk net even tegen de “zuivere” toon aanhangen, ter plekke verzonnen tempo- en ritmevariaties, dat soort dingen.
Mijn stelling is dat jazzmuziek daarin verder gaat, subtieler is, meer uitblinkt dan klassieke muziek. Klassieke muziek is misschien optisch complexer, maar is veel meer vastgelegd en daarmee, generaliserend, minder spannend, saaier. Althans voor die groep luisteraars die een oor bezit voor de subtiliteiten, de hogere afgeleiden van muziek. Wat een hoop bevooroordeelde nonsens, zullen de klassieke muziekliefhebbers nu mompelen (voor zover ze niet al lang zijn afgehaakt). Wij hebben wèl een goed woord voor die subtiele hogere afgeleiden binnen onze muziek. Wij noemen dat: interpretatie. Daar hebben ze nog gelijk in ook. Maar waarom moet je een danser eerst in een dwangbuis doen om hem dan later te kunnen prijzen dat hij zo’n prachtige voorstelling gaf ondanks die handicap? Ofwel: waarom moet een uitvoerend musicus altijd zo ondergeschikt blijven aan de compositie?

Uiteindelijk, ik geef het toe, is alle geklets, alle argumentatie over muziek, luchtfietserij.  Over smaak valt gelukkig best te twisten, maar zo’n twist zal zelden iemand overtuigen. Waarom probeer ik het dan toch? Vanuit een lange irritatie over het volkomen misplaatste idee dat klassieke muziek per definitie, vanzelfsprekend superieur is. Jammer dat ik het daarom niet over mijn liefde voor Bach kon hebben. Of Simeon ten Holt kon propageren.
Excuus ook, dat ik in dit betoog maar twee muziekgenres heb vergeleken. Ik weet ook wel dat er nog veel meer zeer waardevolle stromingen zijn. Moderne geïmproviseerde muziek gebaseerd op jazz en moderne Europese  muziek, twintigste eeuwse gecomponeerde muziek (vanaf  Schönberg, zullen we maar zeggen), westers beïnvloede wereldmuziek, etc. etc. Jammer, maar het zou het verhaal nog onoverzichtelijker hebben gemaakt dan het toch al is.

Wat hebben we met de muziek toch een fantastische culturele erfenis van onze voorouders in ontvangst mogen nemen. Iets waarvan we kunnen genieten zonder iets uitgelegd te krijgen. Ik heb nooit mensen begrepen die zeiden dat ze muziek niet “begrepen”. Wat valt er aan muziek te begrijpen? Laat het je amuseren, ontroeren of bij de keel grijpen. En zo niet: zet een andere plaat op. Ga volgende week naar een ander concert. Zo simpel kan het leven soms zijn.


Geen opmerkingen:

Een reactie posten