Het verleden voorspellen
Zo
ongeveer het eerste wat een beginnend politicus van zijn mediatrainer leert is
dat hij of zij nooit moet ingaan op hypothetische vragen: “what if” of “stel
dat” vragen. Jammer, want het zou af en toe erg aardig zijn om te weten wat de politicus
in een bepaalde denkbeeldige situatie zou doen. Al was het alleen maar om de
betreffende politicus de maat te nemen.
Het leven, ook het politieke leven wordt buitengewoon saai als we alleen maar mogen praten en denken over manifeste feiten en omstandigheden. Een embargo op hypothetische vragen is de dood in de pot. Stilstand, verveling, armoede. Nota bene een filosoof hoorde ik laatst eens de volgende intrigerende hypothetische vraag opperen. Hoe zou de maatschappij zich hebben ontwikkeld als er geen fossiele brandstoffen in de aardkorst hadden gezeten? Zou de industriële revolutie dan zijn uitgebleven? Zouden we dan nog steeds ongeveer hebben geleefd als twee eeuwen geleden? Zou de wetenschap een andere loop hebben genomen? Dat soort vragen. Prikkelend.
Het leven, ook het politieke leven wordt buitengewoon saai als we alleen maar mogen praten en denken over manifeste feiten en omstandigheden. Een embargo op hypothetische vragen is de dood in de pot. Stilstand, verveling, armoede. Nota bene een filosoof hoorde ik laatst eens de volgende intrigerende hypothetische vraag opperen. Hoe zou de maatschappij zich hebben ontwikkeld als er geen fossiele brandstoffen in de aardkorst hadden gezeten? Zou de industriële revolutie dan zijn uitgebleven? Zouden we dan nog steeds ongeveer hebben geleefd als twee eeuwen geleden? Zou de wetenschap een andere loop hebben genomen? Dat soort vragen. Prikkelend.
Geen
stoommachines, geen verbrandingsmotoren, geen treinen, geen auto’s, geen
vliegtuigen? Of toch? Of anders? Was de bevolkingsexplosie uitgebleven? Hadden
we nu veel betere of juist veel slechtere toekomstverwachtingen gehad? En,
misschien een te optimistische gedachte, we zullen zien, zouden we nog iets
kunnen leren door te mijmeren en te fantaseren over deze denkbeeldige situatie?
Nieuwe gezichtspunten?
Wat
waren eigenlijk de belangrijkste toepassingen van fossiele brandstoffen:
steenkool, olie, aardgas? In grote lijnen: verwarming, aandrijving van machines
en voertuigen, ijzer- en staalproductie. De belangrijkste katalysator van de
industriële revolutie was ongetwijfeld de uitvinding en ontwikkeling van de
stoommachine. Zonder kolen zou die ontwikkeling op een laag pitje hebben gestaan.
De rest is afgeleid: productie, transport, staal. Zonder olie en gas was de ontwikkeling niet
wezenlijk anders geweest, denk ik. Als we alleen kolen hadden gehad hadden we
daar wel een mouw aangepast.
Hoe
deden ze dat eigenlijk heel vroeger, toen ze nog niet (op grote schaal) over
kolen konden beschikken? Dat is al lang geleden, want in Engeland is men al in
de middeleeuwen begonnen om kolen in plaats van hout voor verwarming te
gebruiken. In miniatuurvorm manifesteren zich hier al de gevolgen van de
hypothese: wat als men in Engeland geen kolen had gevonden? Zou men dan zo
verstandig zijn geweest om nieuw bos aan te planten? Zou men dan een redelijk
evenwicht hebben bereikt: evenveel aanplant als verbruik? Misschien niet,
misschien was Engeland nu een volledige zandverstuiving met een paar honderdduizend
inwoners. Het probleem en de mogelijke scenario’s in een notedop.
Terug naar de vraag: hoe deden ze het vroeger zonder kolen, olie en gas? Hoe kwamen ze toen aan energie voor aandrijving en verwarming? Weinig oplossingen: spierkracht (mens en dier), hout, wind en waterkracht. Magere mogelijkheden. De duurzame energiediscussie zonder technologisch geavanceerde oplossingen.
De belangrijkste restrictie zou zijn de heel beperkte beschikbaarheid van brandstof. Alleen hout (en ander plantaardig materiaal) en daar is maar erg weinig van in vergelijking met de voorraad fossiele brandstof. Ook als men voortdurend nieuwe bomen aanplant is de potentiële jaarlijkse globale houtproductie maar een fractie van wat een moderne maatschappij aan energie nodig heeft. Afgezien nog van het altijd dreigende gevaar van erosie: ontbossing en woestijnvorming.
Terug naar de vraag: hoe deden ze het vroeger zonder kolen, olie en gas? Hoe kwamen ze toen aan energie voor aandrijving en verwarming? Weinig oplossingen: spierkracht (mens en dier), hout, wind en waterkracht. Magere mogelijkheden. De duurzame energiediscussie zonder technologisch geavanceerde oplossingen.
De belangrijkste restrictie zou zijn de heel beperkte beschikbaarheid van brandstof. Alleen hout (en ander plantaardig materiaal) en daar is maar erg weinig van in vergelijking met de voorraad fossiele brandstof. Ook als men voortdurend nieuwe bomen aanplant is de potentiële jaarlijkse globale houtproductie maar een fractie van wat een moderne maatschappij aan energie nodig heeft. Afgezien nog van het altijd dreigende gevaar van erosie: ontbossing en woestijnvorming.
Maar
heeft de wereld per se energie in de vorm van brandstof nodig? Ja. Niet
volmondig, maar toch ja. Het grote probleem met andere vormen van energie,
bijvoorbeeld windenergie, is dat het zo moeilijk is op te slaan. Weer de
analogie met de huidige zoektocht naar alternatieve energie. De enige
mogelijkheid voor een ontwikkeling binnen onze retrospectie is om houtenergie
te reserveren voor die toepassingen waarbij het absoluut nodig is om een geconcentreerde
voorraad energie mee te nemen. Scheepvaart, luchtvaart, sommige voertuigen. En
o ja, hout, of liever houtskool is absoluut nodig voor ijzer- en staalproductie
als er geen kolen zijn. Nog helemaal afgezien van het feit dat er ook altijd
veel hout nodig zal zijn als bouwmateriaal. Hout zou in een kolenloze
maatschappij snel een zeer schaars en duur product zijn geworden.
We moeten dus andere oplossingen zoeken waar dat ook maar enigszins kan. Windenergie is verreweg de belangrijkste kandidaat: windmolens en zeilschepen. Maar wat te doen als het niet waait? Hoe drijf je landvoertuigen aan? Hoe gebruik je windenergie voor verwarming? Problems, problems.
We moeten dus andere oplossingen zoeken waar dat ook maar enigszins kan. Windenergie is verreweg de belangrijkste kandidaat: windmolens en zeilschepen. Maar wat te doen als het niet waait? Hoe drijf je landvoertuigen aan? Hoe gebruik je windenergie voor verwarming? Problems, problems.
Hoe
had men windenergie kunnen opslaan zodat men machines zou kunnen blijven
gebruiken bij windstilte? Stuwmeren? Vliegwielen? Waterstof? Thermische opslag?
Betonblokken of hele gebouwen optillen? Ondergrondse luchtdrukreservoirs? Niks is
onmogelijk, maar makkelijk is anders en de resultaten zijn zeer beperkt.
Hoe had men voertuigen kunnen aandrijven als er geen fossiele brandstof was en hout te schaars en duur zou zijn? Zonder elektriciteit vereist dat erg veel fantasie. Kabels langs alle wegen, spoorwegen en kanalen, waaraan men kan aanklampen. Met vliegwielen voor het voor- en natransport.
Nee,we moeten hopen dat er ook in de fossiele brandstofloze maatschappij snel elektriciteitscentrales zouden zijn ontstaan. Waarom ook niet? Misschien wel sneller dan dat in werkelijkheid is gebeurd. Alle voertuigen van een stroomafnemer voorzien is dan al de halve oplossing.
Hoe had men voertuigen kunnen aandrijven als er geen fossiele brandstof was en hout te schaars en duur zou zijn? Zonder elektriciteit vereist dat erg veel fantasie. Kabels langs alle wegen, spoorwegen en kanalen, waaraan men kan aanklampen. Met vliegwielen voor het voor- en natransport.
Nee,we moeten hopen dat er ook in de fossiele brandstofloze maatschappij snel elektriciteitscentrales zouden zijn ontstaan. Waarom ook niet? Misschien wel sneller dan dat in werkelijkheid is gebeurd. Alle voertuigen van een stroomafnemer voorzien is dan al de halve oplossing.
Zouden alle grote uitvindingen ook min of
meer in dezelfde volgorde, in dezelfde periode of überhaupt
hebben plaatsgevonden? Stoommachines? Elektrische generatoren en motoren?
Verbrandingsmotoren? Kernenergie?
Lijkt wel aannemelijk. De ontwikkeling van de wetenschap lijkt me niet erg afhankelijk van de aanwezigheid van fossiele brandstoffen. De ontwikkeling van de techniek daarentegen wel. Die heeft vooral te maken met de hoeveelheid geld dat er in wordt geïnvesteerd. En het is niet erg zinvol om in een interne verbrandingsmotor te investeren als er geen aardoliebrandstof is. Dan gaat het geld en de aandacht naar motoren met een externe verbranding: stoommachines, stirlingmotoren, etc. Kortom, sommige dingen zouden waarschijnlijk sneller en beter zijn ontwikkeld (windturbines, elektromotoren, elektrische infrastructuur, energieopslag, treinen), andere langzamer en slechter (schepen, vliegtuigen, wegvoertuigen).
Lijkt wel aannemelijk. De ontwikkeling van de wetenschap lijkt me niet erg afhankelijk van de aanwezigheid van fossiele brandstoffen. De ontwikkeling van de techniek daarentegen wel. Die heeft vooral te maken met de hoeveelheid geld dat er in wordt geïnvesteerd. En het is niet erg zinvol om in een interne verbrandingsmotor te investeren als er geen aardoliebrandstof is. Dan gaat het geld en de aandacht naar motoren met een externe verbranding: stoommachines, stirlingmotoren, etc. Kortom, sommige dingen zouden waarschijnlijk sneller en beter zijn ontwikkeld (windturbines, elektromotoren, elektrische infrastructuur, energieopslag, treinen), andere langzamer en slechter (schepen, vliegtuigen, wegvoertuigen).
Laten
we maar afronden met een paar speculatieve conclusies. Het verleden is nu
eenmaal onmogelijk met enige zekerheid te voorspellen.
Sommige dingen zijn erg waarschijnlijk. Zonder fossiele brandstoffen was er zeker geen bevolkingsexplosie geweest die ook maar enigszins leek op wat werkelijk heeft plaatsgehad. Daarvoor zou hout en wat we nu biobrandstoffen noemen teveel concurrentie hebben opgeleverd voor de voedselproductie.
Ook waarschijnlijk: vervoer en transport zouden zich ook veel minder explosief hebben ontwikkeld bij gebrek aan goede goedkope brandstof.
Nog een plausibele veronderstelling: de houtschaarste zou aanleiding zijn geweest voor serieuze conflicten: oorlogen, kolonisatie. Erger nog dan wat er in werkelijkheid is gebeurd.
Ook niet ongeloofwaardig: grote delen van de aarde zouden door erosie zijn aangetast. Niet overal zou de maatschappelijke discipline zijn opgebracht om de houtproductie duurzaam te organiseren. Roofbouw is waarschijnlijker. Wat dat uiteindelijk zou hebben betekend voor milieu en klimaat? Uw gok is zo goed als de mijne.
Er zouden zeker ook positieve ontwikkelingen zijn geweest. De meer geleidelijke bevolkingsgroei was er al één natuurlijk.
Een groot aantal technische ontwikkelingen zou zijn gestimuleerd en sneller zijn verlopen. Wind-, water-, stoom- en gasturbines. Motoren met externe verbranding (stirling, stoom). Energieopslag in al zijn vormen. Waterstofproductie en opslag. Elektrificatie. Biobrandstoffen. Zonne-energie. Aardwarmte. Kernenergie. Kortom, de ontwikkeling van wat we nu duurzame energie noemen zou zeer waarschijnlijk eerder, sneller en beter zijn verlopen.
Is de eindbalans positief? We waren met minder geweest en de welvaart was ongetwijfeld achtergebleven, maar waarschijnlijk zou onze toekomst er een behoorlijk stuk rooskleuriger hebben uitgezien. Geen problemen met teveel CO2 en opwarming van de aarde. Tenzij men zo dom was geweest om bijna alle bomen en planten op te stoken.
Sommige dingen zijn erg waarschijnlijk. Zonder fossiele brandstoffen was er zeker geen bevolkingsexplosie geweest die ook maar enigszins leek op wat werkelijk heeft plaatsgehad. Daarvoor zou hout en wat we nu biobrandstoffen noemen teveel concurrentie hebben opgeleverd voor de voedselproductie.
Ook waarschijnlijk: vervoer en transport zouden zich ook veel minder explosief hebben ontwikkeld bij gebrek aan goede goedkope brandstof.
Nog een plausibele veronderstelling: de houtschaarste zou aanleiding zijn geweest voor serieuze conflicten: oorlogen, kolonisatie. Erger nog dan wat er in werkelijkheid is gebeurd.
Ook niet ongeloofwaardig: grote delen van de aarde zouden door erosie zijn aangetast. Niet overal zou de maatschappelijke discipline zijn opgebracht om de houtproductie duurzaam te organiseren. Roofbouw is waarschijnlijker. Wat dat uiteindelijk zou hebben betekend voor milieu en klimaat? Uw gok is zo goed als de mijne.
Er zouden zeker ook positieve ontwikkelingen zijn geweest. De meer geleidelijke bevolkingsgroei was er al één natuurlijk.
Een groot aantal technische ontwikkelingen zou zijn gestimuleerd en sneller zijn verlopen. Wind-, water-, stoom- en gasturbines. Motoren met externe verbranding (stirling, stoom). Energieopslag in al zijn vormen. Waterstofproductie en opslag. Elektrificatie. Biobrandstoffen. Zonne-energie. Aardwarmte. Kernenergie. Kortom, de ontwikkeling van wat we nu duurzame energie noemen zou zeer waarschijnlijk eerder, sneller en beter zijn verlopen.
Is de eindbalans positief? We waren met minder geweest en de welvaart was ongetwijfeld achtergebleven, maar waarschijnlijk zou onze toekomst er een behoorlijk stuk rooskleuriger hebben uitgezien. Geen problemen met teveel CO2 en opwarming van de aarde. Tenzij men zo dom was geweest om bijna alle bomen en planten op te stoken.
Het
irritante aan een gedachtenspelletje als dit is dat je wel allerlei dingen kunt
bedenken die onmogelijk zouden zijn geweest, maar dat het vrijwel onmogelijk is om dingen te bedenken
die in die andere situatie juist zouden zijn ontstaan. Je kunt nu eenmaal moeilijk
achteraf dingen uitvinden die niet uitgevonden zijn (maar mogelijk wel zouden
zijn uitgevonden als...).
Een beetje een idee over dit fenomeen (welke uitvindingen zijn we misgelopen?) krijgen we als we terugkijken en ons afvragen waarom bepaalde uitvindingen zo laat hebben plaatsgevonden. Ik doel dan op uitvindingen die technisch geen problemen zouden hebben opgeleverd. Een voorbeeld: waarom is de fiets zo laat uitgevonden? Als je een rijtuig kunt maken, kun je ook een fiets maken. Zeker een loopfiets en ook die zou voor veel toepassingen heel veel voordelen hebben opgeleverd. Sneller en minder vermoeiend dan lopen. Nog merkwaardiger eigenlijk: de nog iets eenvoudiger variant, de sta-fiets, ook wel autoped of step genoemd. Die is in zijn volwassen vorm eigenlijk nog maar een paar jaar geleden “uitgevonden”. Wel eens zo’n volwassen step zien rijden? Die hadden ze toch ook eeuwen, eeuwen geleden kunnen maken? En dat zou dan een heel nuttig vervoermiddel zijn geweest voor bijvoorbeeld koeriers, lantaarnopstekers, bezorgers, etc.
Een beetje een idee over dit fenomeen (welke uitvindingen zijn we misgelopen?) krijgen we als we terugkijken en ons afvragen waarom bepaalde uitvindingen zo laat hebben plaatsgevonden. Ik doel dan op uitvindingen die technisch geen problemen zouden hebben opgeleverd. Een voorbeeld: waarom is de fiets zo laat uitgevonden? Als je een rijtuig kunt maken, kun je ook een fiets maken. Zeker een loopfiets en ook die zou voor veel toepassingen heel veel voordelen hebben opgeleverd. Sneller en minder vermoeiend dan lopen. Nog merkwaardiger eigenlijk: de nog iets eenvoudiger variant, de sta-fiets, ook wel autoped of step genoemd. Die is in zijn volwassen vorm eigenlijk nog maar een paar jaar geleden “uitgevonden”. Wel eens zo’n volwassen step zien rijden? Die hadden ze toch ook eeuwen, eeuwen geleden kunnen maken? En dat zou dan een heel nuttig vervoermiddel zijn geweest voor bijvoorbeeld koeriers, lantaarnopstekers, bezorgers, etc.
Waaraan
zou in die andere omstandigheden razende behoefte zijn geweest? Er zou, bij afwezigheid van fossiele
brandstof en schaarste van hout, een grote stimulans zijn geweest om warmte te
produceren met windenergie. Bij een meer geavanceerde stand van de techniek zou
men hiervoor een warmtepomp, elektriciteit of een stirlinggenerator kunnen gebruiken. Een stirlinggenerator is
een omgekeerde stirlingmotor. Een stirlingmotor zet warmte om in mechanische
energie. Als men stirlinggenerator aandrijft kan men warmte “verpompen” van
lage naar een hoge temperatuur. Stirlingmachines hebben een grote toekomst
achter zich.
Maar hoe zou men in de tijd voordat er algemeen elektrische generatoren en stirlingmachines waren, windmolens hebben kunnen gebruiken voor verwarming? Men heeft dat niet gedaan, maar had het gekund? Ja, achteraf gezien was dat, ook met de stand van techniek van toen, heel goed mogelijk geweest. Er is een eenvoudig apparaat, een waterrem, waarmee men mechanische energie (dus bijvoorbeeld arbeid die door een windmolen wordt geleverd) kan omzetten in warmte. Simpelweg door een schoepenrad in een waterreservoir te roteren. Energie kan niet verdwijnen, dus alle arbeid die men aan een waterrem toevoert, wordt omgezet in warmte.
Waarom heeft men nooit op deze manier heet water, eventueel stoom gemaakt? Men is nooit op het idee gekomen. Het leven in de laat-middeleeuwse kastelen en landhuizen zou een stuk aangenamer zijn geweest, lijkt me als men windketels (zo zouden deze apparaten waarschijnlijk hebben geheten als ze zouden zijn uitgevonden) had gehad.
Maar hoe zou men in de tijd voordat er algemeen elektrische generatoren en stirlingmachines waren, windmolens hebben kunnen gebruiken voor verwarming? Men heeft dat niet gedaan, maar had het gekund? Ja, achteraf gezien was dat, ook met de stand van techniek van toen, heel goed mogelijk geweest. Er is een eenvoudig apparaat, een waterrem, waarmee men mechanische energie (dus bijvoorbeeld arbeid die door een windmolen wordt geleverd) kan omzetten in warmte. Simpelweg door een schoepenrad in een waterreservoir te roteren. Energie kan niet verdwijnen, dus alle arbeid die men aan een waterrem toevoert, wordt omgezet in warmte.
Waarom heeft men nooit op deze manier heet water, eventueel stoom gemaakt? Men is nooit op het idee gekomen. Het leven in de laat-middeleeuwse kastelen en landhuizen zou een stuk aangenamer zijn geweest, lijkt me als men windketels (zo zouden deze apparaten waarschijnlijk hebben geheten als ze zouden zijn uitgevonden) had gehad.
Is
de combinatie van een windturbine en een waterrem nog steeds een levensvatbare
constructie? De combinatie windturbine met een warmtepomp zal nu vaak een
betere oplossing zijn. Maar is ook complexer en vergt meer investeringen. Voor
afgelegen situaties in een koud klimaat met veel wind lijkt me een waterrem als
heet water generator met een thermische opslag best een interessante propositie.
In een tropisch klimaat heeft men niet zo’n behoefte aan verwarming, dus in die situatie lijkt deze installatie weinig zinvol. Totdat je je realiseert dat in deze streken vaak wel een zeer grote behoefte is aan goed drinkwater. En goed drinkwater zou je kunnen maken door slecht drinkwater te filteren en te koken of eventueel te destilleren. En dat zou prima kunnen met een windturbine-waterrem installatie.
In een tropisch klimaat heeft men niet zo’n behoefte aan verwarming, dus in die situatie lijkt deze installatie weinig zinvol. Totdat je je realiseert dat in deze streken vaak wel een zeer grote behoefte is aan goed drinkwater. En goed drinkwater zou je kunnen maken door slecht drinkwater te filteren en te koken of eventueel te destilleren. En dat zou prima kunnen met een windturbine-waterrem installatie.
Heeft
onze hypothetische fantasiereis misschien toch nog een bruikbare suggestie
opgeleverd. Moesten we maar eens vaker doen: het verleden voorspellen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten