Dit is een oud plan, ontstaan in het kader van
een Integrale Verkeers- en Vervoersstudie, rond 1970, ik meen in opdracht van
het Nederlands Vervoerswetenschappelijk Instituut. Ik nam daar aan deel tijdens
mijn studie aan de TU Delft. Het originele rapport ben ik kwijt en het was voor
de tijd van het internet, dus ik heb het vanuit mijn geheugen opnieuw moeten
formuleren.
Het plan begon met de vraag of er nog iets fundamenteels zou zijn te verbeteren
aan de bedrijfsvoering van de spoorwegen in Nederland. De uitkomst was
verrassend, maar vrij utopisch. Dat is het, vijftig jaar later nog steeds, maar
desondanks is het zeer de moeite waard om er kennis van te nemen.
Het zou jammer zijn als het totaal in de vergetelheid zou raken.
De non-stop trein
Probleemstelling
Zou er nog iets fundamenteels zijn te verbeteren
aan de bedrijfsvoering van de spoorwegen in Nederland? Verbeteringen wat
betreft reissnelheid, capaciteit, comfort, energieverbruik, etc.
Al deze dingen kunnen door geleidelijke aanpassingen verbeteren, maar is er ook
een echt andere aanpak van de uitvoering van het personen railverkeer die een
substantiële verbetering zou opleveren?
Op het spoorwegnet rijden er zowel stop- als sneltreinen (sprinters en
intercity’s). Die zitten elkaar behoorlijk in de weg, omdat ze over hetzelfde
spoor moeten. De capaciteit wordt erdoor beperkt, maar het is noodzakelijk om
een beetje acceptabele reissnelheid te halen. Want daar gaat het natuurlijk om
bij het reizen, de reissnelheid. Niet om de maximale rijsnelheid, maar om de
tijd die je uiteindelijk voor de hele reis kwijt bent. Dus inclusief alle
wachttijden, overstaptijden, stoptijden op tussenhaltes, vertragingen, tijden
nodig voor versnellen en remmen. Kortom, alles wat afwijkt van een
rechtstreekse, ononderbroken rit naar de eindbestemming.
De vraag is nu: zijn er in dat opzicht fundamentele verbeteringen denkbaar?
De meest ideale situatie zou zijn als elke passagier vanuit elk station aan een
spoorlijn rechtstreeks, dus zonder tussenstops, zou kunnen reizen naar de
gewenste eindhalte. We zouden daarbij de mix van stop- en sneltreinen overbodig
willen maken.
Dat is, kort samengevat, het probleem dat we willen onderzoeken. Eventjes
afgezien van uitvoerbaarheid, rentabiliteit en dat soort zaken.
Basisidee
Stelt u zich een cirkelvormige spoorlijn voor. Bijvoorbeeld Amsterdam, Leiden,
den Haag, Rotterdam, Gouda, Utrecht en weer naar Amsterdam. Met alle
tussenliggende stations. We laten treinen het rondje rijden. Rechtsom en
linksom.
Bij elk station maken we nu, naast de doorgaande spoorlijn, een parallelspoor,
waarop treinwagons kunnen afremmen, passagiers in en uit laten stappen, en
daarna weer optrekken om weer op de doorgaande lijn te komen.
We volgen een trein. Het aantal wagons van de trein is tenminste net zo groot
als het aantal bestemmingen. Het aantal bestemmingen is ongeveer de helft van
het aantal haltes aan de lijn. Elke wagon heeft een vaste bestemming, de
voorste naar de verste, de laatste naar het eerstvolgende station. De
passagiers stappen in de wagon naar de bestemming van hun keuze. De trein
vertrekt. Een paar kilometer voor de eerste halte wordt de laatste wagon
afgekoppeld en gaat afremmen. Nadat de doorgaande trein is gepasseerd, gaat de
wissel om en wordt de achtergebleven, afgeremde wagon op het parallelspoor
geleid en komt daar tot stilstand. De passagiers stappen uit en de wagon wordt
achteraan de wagons gekoppeld die al op het parallelspoor staan en eerder waren
gearriveerd. Alle wagons worden op deze manier afgekoppeld vlak voor het
station dat hun bestemming is. Er hoeven niet meer wagons te zijn dan ongeveer
de helft van het aantal halteplaatsen langs de lijn, want als een reiziger
verder wil reist zij natuurlijk liever in tegengestelde richting (linksom in
plaats van rechtsom of omgekeerd).
Op het station worden alle aangekomen wagons tot een nieuwe trein aan elkaar
gekoppeld. Ze krijgen hun nieuwe bestemming: de voorste naar de verste, de
laatste naar de eerstvolgende. Zodra de trein compleet is en het verkeer op de
doorgaande lijn dat toelaat, vertrekt de trein.
Voor elk station geldt dat er voortdurend individuele wagons arriveren,
afkomstig van de verschillende voorliggende plaatsen en dat er voortdurend
treinen vertrekken naar de volgende stations. Een reiziger kan dus altijd
instappen in een wagon naar zijn of haar gewenste bestemming en op die manier
rechtstreeks naar die bestemming gaan. Zonder tussenstops.
Nu het basisprincipe duidelijk is, kunnen we variëren. Voor bestemmingen met
grote stations kunnen we meer dan één wagon reserveren. Twee of meer achter
elkaar liggende kleine stations kunnen door één wagon worden bediend. Het
aantal benodigde wagons kan men baseren op ervaringsgegevens of men kan de
reizigers laten aangeven, bijvoorbeeld bij het inchecken wat hun bestemming is,
zodat men tot op het laatste moment nauwkeurig het aantal benodigde wagons kan
bepalen.
Rechte spoorlijnen: doorrijden
of omkeren
Het zou natuurlijk een grote beperking zijn als we dit systeem alleen voor
cirkelvormige spoorlijnen zouden kunnen gebruiken. We kunnen onderzoeken of het
beschreven systeem ook zou kunnen werken op gewone rechte lijnen.
We nemen als voorbeeld een spoorlijn tussen W (west) en O (oost) met bijvoorbeeld van west naar oost vijf tussengelegen stations A, B, C, D en E.
Het probleem is nu dat, anders dan bij een cirkelvormige lijn, er een onbalans kan ontstaan tussen het aantal wagons dat op een bepaald station arriveert en het aantal dat nodig is om alle verder liggende stations te bedienen. Zouden we bijvoorbeeld een trein met zes wagons laten vertrekken uit W dan komt er in A maar één wagon aan (terwijl er vijf nodig zijn). Maar in E komen er vijf aan terwijl er maar één nodig is.
We kunnen deze onbalans als volgt oplossen. We laten uit W (en ook uit O) een trein met twaalf wagons vertrekken: vijf naar A; drie naar B; één naar C, D, E en O.
Nadat de doorgaande trein A is gepasseerd vertrekt een trein met vijf wagons uit A naar de volgende stations. In B arriveren er drie uit W en één uit A, deze trein vertrekt naar C, D, E en O. In C arriveren drie wagons uit W, A en B; deze vertrekken naar D, E en O. In D arriveren vier wagons, er zijn er maar twee nodig (naar E en O). In E arriveren vijf wagons die alle naar O vertrekken. In O zijn nu alle twaalf wagons gearriveerd, die vervolgens in westelijke richting weer kunnen vertrekken.
In dit systeem zijn er dus wagons die “overbodige” ritten maken: vanuit W vier wagons naar A en twee naar B en vanuit D en E respectievelijk twee en vier richting O. Hetzelfde geldt voor de treinen van O naar W.
Dit is waarschijnlijk een minder groot bezwaar dan het op het eerste gezicht lijkt om de verkeersvraag tussen dichtbijgelegen stations meestal groter is dan tussen verder uit elkaar gelegen stations.
Wat opvalt is
dat op elk station het aantal “overtollige” wagons hetzelfde is als het aantal
dat we tekort komen in tegengestelde richting.
Er is daarom nog een andere manier om de onbalans tussen aankomende en
benodigde wagons op te heffen. Dit kan met omkeerlussen of omkeerwissels op de
tussengelegen stations.
Het verloop wordt nu als volgt: vanuit de eindstations W en O vertrekken
treinen met zes wagons, één voor elk station. Daarnaast keren er op de stations
A en E vier wagons en op B en D twee wagons naar de tegengestelde richting. Op
deze manier worden steeds treinen samengesteld met het correcte aantal wagons.
De beste oplossing voor het omkeren zou een kruisingsvrije omkeerlus of
omkeerwissel zijn, maar waar dat niet mogelijk is kan men ook een Y-vormige
omkeerwissel tussen beide sporen overwegen. Als de parallelsporen binnen de
doorgaande lijn zijn gesitueerd wordt zo’n omkeerwissel eenvoudiger.
Deze twee methoden (doorrijden of omkeren) hebben meer overeenkomsten dan op
het eerste gezicht lijkt. In feite gebruikt men bij doorrijden het eindstation
als omkeerlus. Beide methoden zijn goed te combineren, men kan bijvoorbeeld
slechts enkele stations, bijvoorbeeld die vlak bij de eindstations van een
omkeerlus voorzien.
Voor deze omkeerlussen moeten investeringen worden gedaan en ze moeten qua
infrastructuur mogelijk zijn. Het aantal benodigde wagons blijft weliswaar
hetzelfde maar het aantal onderbezette ritten en de af te leggen afstand nemen
af en de mogelijke frequentie neemt toe.
Varianten
Op het boven beschreven systeem zijn allerlei varianten mogelijk. Al genoemd
werd de mogelijkheid om meerdere wagons naar een station te sturen,
bijvoorbeeld een eindstation. In zo’n geval kan men er voor kiezen om één wagon
via een voorstation en andere rechtstreeks naar een eindstation te laten gaan.
Men kan ook één wagon een aantal kleinere achter elkaar gelegen stations laten
bedienen.
Het is ook mogelijk om een station via een zijtak te bedienen. Stel dat in onze
voorbeeldlijn naast de stations B en C nog een station F naast de doorgaande
lijn ligt. Dit station F kan dan zowel vanuit oostelijke als westelijke
richting worden bediend via afsplitsingen voor of na de stations B of C. Als
voorbeeld: stel dat de doorgaande lijn Amsterdam Schiphol Leiden is. Men kan
dan na Amsterdam de wagons met bestemming Haarlem afsplitsen en voor Leiden
weer laten invoegen. En omgekeerd. Er is op deze manier geen rechtstreeks verkeer
tussen Haarlem en Schiphol mogelijk.
Men kan ook wagons na een eindpunt door laten gaan als stoptrein voor een
secundaire aanvoerlijn. Bijvoorbeeld kan een wagon met eindbestemming Groningen
verder gaan als stoptrein naar Delfzijl of Roodeschool.
Het kan ook voordelig zijn om de doorgaande lijn buiten een stad of stedelijk
gebied om te leiden en alleen de wagons die die stad als bestemming hebben daar
naar toe te leiden. Dit is dan het, in dit geval lange, parallelspoor,
Zo zijn er ongetwijfeld nog veel meer nuttige varianten denkbaar.
Voor- en nadelen
De primaire doelstelling van het non-stop
treinsysteem was het verkorten van de reistijd. Dit wordt op twee manieren
bereikt: door het vermijden van haltetijden op tussenliggende stations en door een
hogere frequentie.
Daarnaast kan een energiebesparing worden bereikt omdat de trein niet tijdens de rit vele keren moet vertragen
en versnellen. Deze besparing zal evenwel weer voor een deel teniet worden
gedaan door het feit dat enkelvoudige wagons een grotere luchtweerstand hebben
dan gekoppelde.
Ook het comfort van de reiziger wordt verbeterd door het ontbreken van de
tussenstops.
De capaciteit van een non-stop systeem zal een stuk hoger zijn dan een systeem
met stop- en sneltreinen en zelfs hoger dan een systeem met alleen maar stop-
of sneltreinen.
De non-stop treinen zullen zonder personeel (bestuurders en conducteurs) moeten
functioneren. Hieraan zijn zowel voor- als nadelige aspecten verbonden.
Er zal veel aandacht moeten worden besteed aan de automatische afwikkeling van
de bedrijfsvoering, zowel vanuit de wagons zelf (koppelen) als vanuit een
centrale regeling. Over veiligheid en bedrijfszekerheid valt vooraf weinig te
zeggen.
Evaluatie
- Het is opmerkelijk dat er in plaats van een systeem met stop- en sneltreinen een methode van bedrijfsvoering is te ontwerpen waarbij een reiziger zonder tussenstops naar elke bestemming kan reizen.
- Deze methode vereist wel erg grote aanpassingen aan het materieel (enkelvoudige wagons), de infrastructuur (parallelsporen, omkeerwissels) en regeling (automatisch koppelen, ontkoppelen, etc).
- Het non-stop systeem heeft voordelen voor de reizigers wat betreft reissnelheid, frequentie, comfort en voor de spoormaatschappij wat betreft energieverbruik en personeelsbehoefte.
- Het lijkt praktisch gezien vrijwel onmogelijk om het non-stop systeem binnen Nederland te introduceren. Het is echter goed om te weten dat deze mogelijkheid bestaat. Misschien kan het elders, bij de aanleg van nieuwe lijnen worden toegepast. Ook bij de introductie van nieuwe, andersoortige vervoerssystemen, bijvoorbeeld persoonlijke geleide vervoerssystemen, is het goed om te weten dat deze mogelijkheid bestaat.

Geen opmerkingen:
Een reactie posten