Religie

 

Ik ben ongelovig, atheïst. Eigenlijk altijd al geweest. Nadat ik ontdekte dat Sinterklaas en de Kerstman niet echt bestonden en dat sprookjes zoals die van Roodkapje en Sneeuwwitje ook geen echte gebeurtenissen beschreven, ben ik alle Bijbelse wonderverhalen ook maar als sprookjes gaan beschouwen. Ik had er ook best lol in om Bijbelse inconsistenties te ontdekken, bijvoorbeeld dat het licht op de eerste dag van de schepping werd geschapen, maar de zon, maan en sterren pas op de vierde dag. En had Noach ook kangoeroes op zijn ark? Of reikte de zondvloed niet tot Australië?  En waarom moest God zo nodig mensen veelvuldig testen, op de proef stellen, te beginnen bij Eva, als Hij, alwetend immers, van te voren toch al de uitslag wist? En had Hij niet beter de mens zonder zonde, niet geneigd tot alle kwaad, kunnen creëren? Dat had ons een hoop ellende bespaard. 
Maar op welke leeftijd precies ik het bestaan van een opperwezen ook ben gaan betwijfelen en als zeer onwaarschijnlijk ben gaan beschouwen weet ik niet meer precies. Ergens gedurende de eerste jaren van mijn middelbare schooltijd schat ik in.
Maar wel protestants opgevoed dus. Een cultuur protestant. Dat is al meteen een merkwaardig verschijnsel. Wanneer behoor je tot een bepaalde religieuze groepering? Is dat een sociologische indeling? Of is het een noodzakelijke voorwaarde dat je een bepaalde religie ook inhoudelijk onderschrijft? Dat je gelooft in de uitgangspunten, in de stellingen daarvan. Dat valt natuurlijk heel lastig te controleren. Er zullen vast massa’s mensen zijn die om pragmatische redenen bij een bepaalde religieuze groep horen, maar diep in hun hart of zelfs min of meer openlijk, helemaal niet geloven wat er in hun religieuze geschriften (bijvoorbeeld Thora, Bijbel of Koran) staat of wat hun religieuze leiders beweren. Maar het is voor hun maatschappelijke of intermenselijke relaties voordelig om te doen alsof. Of simpelweg omdat ze zich binnen een religieuze gemeenschap prettig en veilig voelen. Een soort clubgevoel.

Het is dus lastig om na te gaan welk percentage van de mensen overtuigd gelovig is, dat wil zeggen dat ze er van overtuigd zijn dat er een god of in elk geval een hogere macht en een hiernamaals bestaan. Er zijn ook mensen die niet bij een religieuze groepering zijn aangesloten, maar toch gelovig zijn. Het heeft dus niet zoveel zin om na te gaan welk percentage precies tot welke godsdienst hoort of welk percentage precies in welke hogere macht gelooft. Globale cijfers voldoen in dat opzicht. In Nederland en in andere westerse landen komen we dan op een soort driedeling: een groep is gelovig en hoort bij een religieuze organisatie; een andere groep is ongelovig (wat betreft een hogere macht en een hiernamaals); de resterende groep zit daar ergens tussenin, ze zijn “ietsist”: ze denken dat er wel “iets” is maar men weet niet precies wat en hoe en heeft daar vrede mee of men is nog zoekend. Deze drie groepen bestaan vrijwel overal maar de verdeling is niet overal hetzelfde vanzelfsprekend. Het is wel interessant om te kijken of er wat correlaties zijn met andere eigenschappen.

Wat opvalt is dat de groep ongelovigen in Nederland in de loop van de jaren steeds groter is geworden. Van ongeveer 40% rond 2000 naar ongeveer 60% nu. Dat ging vooral ten koste van de Rooms-Katholieke bevolkingsgroep. Maar of deze ontwikkeling zich voortzet is maar de vraag; jonge mensen gaan juist iets vaker naar kerk of moskee dan mensen van middelbare leeftijd.
Er is een duidelijke samenhang met het opleidingsniveau: des te hoger opleidingsniveau, des te ongeloviger. Van mensen met alleen basisonderwijs is ongeveer 45% ongelovig; van mensen met een hogere beroeps- of wetenschappelijke opleiding is dat percentage ongeveer 70%.

Heel interessant is ook een onderzoek dat ik ooit ergens tegenkwam, dat het verband bij verschillende landen in kaart bracht tussen een absoluut godsgeloof en maatschappelijke (dis)functionaliteit.
Hierbij werd het absolute godsgeloof vastgesteld aan de hand van indicatoren zoals een absoluut geloof in een goddelijke schepper, geloof in een letterlijke religieuze tekst, frequent bezoek aan religieuze diensten, geloof in de effectiviteit van gebed, geloof in een hiernamaals, verwerping van evolutie.
Maatschappelijke functionaliteit werd bepaald door indicatoren zoals het percentage moorden, zelfmoorden,  gevangenen, kindersterfte, levensverwachting, geslachtsziekten, abortussen, tienerzwangerschappen, verslavingen, corruptie, armoede, werkeloosheid.
Wat bleek? Er is een vrijwel lineair verband tussen deze twee eigenschappen. Landen functioneren maatschappelijk beter naarmate hun inwoners minder religieus zijn. Omgekeerd: naarmate inwoners van een land meer absoluut een geloof beleven functioneert zo’n land maatschappelijk slechter.
Uitersten zijn in dit opzicht de Scandinavische landen (Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland) en in iets mindere mate Nederland: relatief weinig absoluut gelovig en een goed functionerende maatschappij en aan de andere kant de Verenigde Staten: een zeer gelovige, maar ook een erg disfunctionele maatschappij.
Het is verleidelijk om in de correlatie tussen deze twee eigenschappen een oorzakelijk verband te leggen, bijvoorbeeld dat godsgeloof de oorzaak van maatschappelijk disfunctioneren zou zijn. Dat lijkt me niet juist. Correlatie betekent lang niet altijd causaliteit.
Ik zou een veronderstelling voor een oorzaak veel meer zoeken in een gemeenschappelijke oorzaak, bijvoorbeeld dat beide fenomenen samenhangen met opleiding en ontwikkeling.
En ook lijkt me de veronderstelling onjuist of in elk geval onzeker dat naarmate men meer absoluut religieus is, men binnen de maatschappij waarin men leeft slechter functioneert.

Waarom zijn mensen ooit in goden, hogere machten gaan geloven? Dat is eigenlijk verrassend eenvoudig te beantwoorden. Mensen zoeken altijd naar verklaringen voor verschijnselen en gebeurtenissen. Dat is evolutionair voordelig. Als je weet waarom iets gebeurt kun je het de volgende keer misschien voorkomen of je kunt je er op voorbereiden. Maar van heel veel dingen is het compleet raadselachtig waarom ze gebeuren. Neem bijvoorbeeld bliksem. Of getijden. Of een zonsverduistering. Een natuurramp. Het noorderlicht. Een komeet. Een epidemie. Een plotselinge dood. Een ziekte. Of je ontdekt dat sommige sterren geen vaste plek hebben maar tussen andere sterren bewegen. Verklaringen over oorzaken ontbreken. Maar die verklaringen moeten er wel zijn, dus ging men die verzinnen in de vorm van een hogere, onzichtbare macht. Donar of Thor als bliksemgod. Duizenden goden zijn zo in de loop van de geschiedenis door mensen verzonnen. In alle culturen. Wodan of Odin bij de Vikingen. Zeus/ Jupiter en een dozijn anderen bij de Grieken en Romeinen. Hindoes hebben duizenden goden. Egyptenaren hadden er ook een heleboel, zoals bijvoorbeeld Osiris, Thoth, en Horus. Babyloniërs hadden Hadad, Anu en anderen. In Afrikaanse en Australische Aboriginal culturen, bij de oorspronkelijke inheemse bevolking van Noord- en Zuid Amerika en in heel Azië waren er ook vele, vele goden. Kortom, alle culturen waar ook ter wereld hebben hun eigen goden gecreëerd. Luchtgoden, riviergoden, zonnegoden, sterregoden, maangoden, weergoden, vuurgoden, bosgoden, enzovoort. Niet veel mensen die tegenwoordig nog in hun bestaan geloven.

Al deze culturen hadden meer goden, ze waren polytheïstisch. Deze goden hadden vaak ook onderlinge relaties, denk aan alle mooie verhalen over de Griekse en Romeinse pantheons. De twee dominante hedendaagse religies: Christendom en Islam en hun voorloper het Judaïsme zijn monotheïstisch. Hun aanhangers geloven in één godheid: God, Allah of Jahweh. Hoewel er op dat monotheïsme nog wel het een en ander is af te dingen. Bijvoorbeeld de vroegere Israëlieten geloofden naast hun eigen god Jahweh toch ook wel in het bestaan van goden van hun rivaliserende stammen, bijvoorbeeld in Baäl. Het Christendom ziet God als een drie-eenheid: Vader, Zoon en Heilige Geest. Dat zijn er drie, niet één. Bovendien geloven deze drie Abrahamitische godsdiensten ook in het bestaan van de duivel en engelen. Zijn dat dan geen goden of semigoden?
Ook vreemd voor een enkele god is dat de god van het oude testament (ongeveer de Joodse Thora) een heel ander persoon is dan de god van het nieuwe testament (de evangeliën). De eerste jaloers, wreed en wraakzuchtig, de tweede liefde predikend.

Vroeger geloofde vrijwel iedereen in goden. Atheïsme is een vrij recent begrip. Pas in de 16e eeuw door Franse filosofen geïntroduceerd. Er waren wel wat voorlopers in India, maar zelfs mijn lievelingsfilosoof Epicurus (341-270 v.C.) ontkende het bestaan van goden niet. Hij vond alleen dat ze geen invloed op wereldse gebeurtenissen, op mensen of de natuur konden uitoefenen. Hij ontkende het bestaan van onstoffelijke, transcendente entiteiten als een ziel, en daarmee een hiernamaals. Dat was volgens hem heel prettig want dan hoef je tijdens je leven niet bang te zijn dat je na je dood zult worden gestraft voor je vergissingen en tekortkomingen.
Terzijde: Epicurus vond ook dat een god niet tegelijkertijd alwetend, algoed en almachtig zou kunnen zijn. Twee van de drie is mogelijk. Alle drie tegelijk is, wanneer we accepteren dat er veel ellende op de wereld is, logisch gezien een onmogelijkheid.

Communicatie tussen atheïsten en gelovigen over hun wederzijdse standpunten is, heb ik in de loop van de tijd gemerkt, vrij problematisch. Over veel andere onderwerpen, bijvoorbeeld de politiek, kunnen opponenten vaak goed discussiëren, standpunten en argumenten uitwisselen. Dat dit bij de religieuze tegenpolen veel minder goed lukt, komt denk ik omdat men de standpunten van de opponent zo absurd vindt. Het lukt gewoon niet om zich in de overtuiging van de ander te verplaatsen. Voor gelovigen is het ondenkbaar dat alles “zomaar” zonder enig plan en sturing heeft kunnen ontstaan. Dat er niet een hogere macht is die in gebeurtenissen hier beneden zou kunnen ingrijpen en bijsturen. Dat je ziel samen met je lichaam na je dood zomaar zou zijn verdwenen.
Atheïsten kunnen best begrip opbrengen voor de religieuze overtuiging van mensen binnen andere culturen, in vroegere tijden en van mensen met een beperkte opleiding en ontwikkeling. Maar het ontgaat ze volledig waarom mensen die wel kennis hebben kunnen nemen van de stand van de wetenschap op allerlei gebieden, mensen met een goede algemene ontwikkeling, nog steeds in hun ogen absurde standpunten kunnen aanhangen.
Wat athe
ïsten ook altijd zeer verbaast is hoe gelovigen altijd uitgaan van de uniciteit van hun particuliere geloof. Terwijl er toch duizenden religies of religievarianten bestaan die objectief gezien evenveel aanspraak kunnen maken op de waarheid. Toch zijn de aanhangers van elke religie er vast van overtuigd dat precies de zijne of de hare de enig juiste is. Terwijl het toch overduidelijk is dat hun overtuiging louter op een toevalligheid berust. Als hij of zij op een andere plaats of in een andere tijd was geboren was hij of zij mogelijk Hindoe of vereerder van Wodan geweest. Het doet een beetje denken aan een voetbalsupporter die vindt dat FC Utrecht toch wel de allermooiste club is die bestaat. Als hij in Amsterdam was opgegroeid was dat Ajax geweest.

Ook de wetenschap geeft niet veel houvast bij kwesties als: is er een god; heeft de mens een onstoffelijke ziel; is er een hiernamaals. Niet alleen vereisen zulke beweringen, zulke stellingen empirische ondersteuning, maar om wetenschappelijk gezien zinvol te zijn moet een stelling ook falsificeerbaar zijn. Dat wil zeggen dat er een methode denkbaar moet zijn die de stelling ontkracht. Hierbij zijn de gelovigen in het nadeel, er is immers geen enkele methode te bedenken waarmee zou kunnen worden aangetoond dat god niet bestaat of dat er geen hiernamaals is. Maar het atheïstische standpunt is in theorie wel falsificeerbaar want hun standpunt wordt ontkracht als kan worden aangetoond dat er wel een god, een hiernamaals, onstoffelijke ziel is. Dat is wel een vrij theoretische conclusie omdat er weinig of geen empirische methoden zijn te bedenken om dat ook daadwerkelijk aan te tonen.
We zullen het daarom moeten doen met argumenten voor en tegen en beoordelen hoe plausibel, hoe overtuigend dan wel hoe onwaarschijnlijk of absurd die zijn.

Om spraakverwarring te voorkomen moeten we wel wat minimale voorwaarden stellen aan het godsbegrip en daarmee aan een religie. Er zijn mensen die God definiëren als de som van alle natuurkundige wetten. Of als de oorzaak van de Big Bang, het ontstaan van het universum en verder niks. Zulke opvattingen verschillen eigenlijk alleen maar semantisch van atheïsme. We beperken ons daarom tot meer gangbare opvattingen over het godsbegrip en religies.
Bijna alle religies bestaan uit dezelfde drie belangrijke basiselementen: (1) een scheppingsverhaal; (2) communicatie met de hogere macht; (3) een hiernamaals.

(1) Over de scheppingsverhalen van alle religies kunnen we kort zijn, geen enkele komt ook maar enigszins in de buurt van wat nu wetenschappelijk vast staat. Dat is niet vreemd omdat de afmetingen van het heelal en de tijdschaal waar we mee te maken hebben zo ongelofelijk ver buiten het voorstellingsvermogen van mensen ligt. Een paar voorbeelden: de afstand van de aarde tot de zon is ongeveer 150 miljoen kilometer. Het licht van zon naar aarde doet er ongeveer 8 minuten over. Maar de omvang van het ons bekende heelal ligt in de orde van 500 miljoen lichtjaren! Het heelal is dus miljarden en miljarden keer groter dan ons zonnestelsel. En er zijn meer sterren in het heelal dan zandkorrels op aarde.
Het heelal is, zoals algemeen wordt aangenomen, ongeveer 13,8 miljard jaar oud. De aarde ongeveer 4,6 miljard. Als men dit vergelijkt met een etmaal en het ontstaan van de aarde om middernacht laat gebeuren, dan ontstaan de eerste mensen pas 20 seconden voor de volgende middernacht. Een gemiddeld menselijk leven, zeg 80 jaar, duurt in deze vergelijking maar 1,5 milliseconden. Dat is erg kort, een straaljager legt in 1,5 ms ongeveer 80 centimeter af, een F1 raceauto ongeveer 15 cm. Zo kort leeft u dus in een astronomische tijdsdimensie.

Allemaal onvoorstelbare dingen voor mensen die geen kennis konden nemen van moderne astronomie. Maar het is ook wel heel vreemd dat er nog mensen zijn die vasthouden aan een leeftijd van de aarde volgens hun religieuze geschriften en beweren dat, bijvoorbeeld volgens de Bijbel, de aarde niet ouder dan tienduizend jaar kan zijn. De Grand Canyon had al een paar miljoen jaar nodig om zijn bedding uit te slijten tot zijn huidige diepte.

(2) Als goden de oorzaken zijn van ongeluk of rampen, ontstaat de behoefte om hen te smeken om wat meer geluk, wat betere omstandigheden te realiseren. Een vorm van bidden, verzoeken indienen bij de hogere macht waarin men gelooft, komt in alle religies voor. Dat kan rechtstreeks maar moet vaak ook via een intermediair. Meestal een priester of een andere geestelijk leider die dichter bij het opperwezen staat. Of via een goddelijke secondant, zoals bijvoorbeeld Maria die voorspraak moet doen voor de katholieken. Naast zulke positieve tussenpersonen zijn er ook altijd mensen geweest die beweerden het ongeluk, het kwaad te kunnen bestrijden. Duiveluitdrijvers, uitbanners van boze geesten, gebedsgenezers .
Vaak denkt men ook dat het voordelig is om het opperwezen gunstig te stemmen door beloften te doen (als ik beter word ga ik de pelgrimstocht naar Santiago de Compostela lopen) of offers te brengen. Dat laatste kan behoorlijk uit de hand lopen, het doen van kinderoffers was in veel vroegere culturen een vrij normaal verschijnsel. Niet alleen bij Azteken en Inca’s maar bij vrijwel alle religies in de oudheid.
Een andere manier om de communicatie met de hogere machten te vergemakkelijken is om in trance te raken. Dat kan op verschillende manieren. Met repetitieve muziek bijvoorbeeld. Of met hallucinaties opwekkende middelen. Deze vormen van spirituele extase zijn niet beperkt tot de meer exotische religies, ze komen ook voor in christelijk religieuze stromingen, met name de Rooms-Katholieke. Het spreken van tongentaal als doorgeefluik van de Heilige Geest. Denk ook aan de Baptisten kerken in de VS, waar regelmatig kerkgangers flauw vallen nadat ze in trance zijn geraakt.
Maar de meest gebruikte, de meest gewone manier om met hogere machten te communiceren is toch wel bidden. Een merkwaardige gewoonte, als men er iets dieper over na denkt. Meestal houdt zo’n verzoek in om maar eventjes wat natuurkundige wetten aan te passen. Bijvoorbeeld om te verzoeken om de celdeling in een tumor te stoppen. Of dat de bal bij een strafschop naast het doel verdwijnt. Wie zou daarover moeten beslissen? Zit er ergens een soort telepathische telefooncentrale die op basis van geloof of welk ander criterium beslist welk verzoek wel of niet wordt ingewilligd? Wel een probleem als zowel de strafschopnemer als de doelman tegelijk een schietgebedje doen.
Er zijn, vreemd genoeg, wel eens wetenschappelijke onderzoeken gedaan om na te gaan of bidden helpt. Bijvoorbeeld bij het genezingsproces van ernstig zieken. Met een voorspelbare uitkomst: bidden heeft geen invloed op het genezingsproces van ziekten.

(3) Het hiernamaals. De hemel of de hel. Een raadselachtig fenomeen voor een kind dat, zoals ik opgroeide in een Protestants-christelijke omgeving. Allereerst: heb je in het hiernamaals ook weer een lichaam? In veel beschrijvingen wel, hoe zou je kunnen branden in de hel als geen lichaam hebt? De beschrijvingen van de hemel in de islam gaan ook uit van een lichaam, van fysieke genoegens die je daar kunt beleven. Maar welk lichaam dan? Jezelf als achttienjarige? Hoe zit het dan met stokoud of als baby overledenen? Of krijg je weer een totaal nieuw, een totaal ander lichaam onafhankelijk van zuurstof en spijsvertering? Maar hoe zit het dan met al die wijn en kostelijke spijzen die je daar krijgt aangeboden? En die 72 maagden? En krijgen vrouwelijke martelaren ook 72 jongemannen tot hun beschikking? En hoe zit het precies met de overgang van je ziel na je dood naar je nieuwe hemelse lichaam? Mag je kiezen? Raadsels, raadsels, waar je zeker als kind niet uit komt.
Een andere optie is dat je in een hiernamaals niet meer over een fysiek lichaam beschikt, maar louter nog een geest, een ziel bent. Wat kan zo’n ziel dan in dat geval? Denken? Zich dingen herinneren? Emoties hebben? Communiceren? Dingen waarnemen? Dat lijkt me sterk, want voor al die functies heb je hersenen nodig en die heb je niet meer, die zijn in as veranderd of door de wormen gegeten. Heeft zo’n ziel in de hemel ook een zelfbewustzijn? Weet die ziel nog van welke persoon hij afkomstig is? Hoe zit het met de zielen van totaal dement geworden overledenen? Of die van pasgeborenen?
Het is voor atheïsten door al deze onopgeloste, onbeantwoorde vragen volkomen absurd om te veronderstellen dat er zoiets als een hiernamaals is. En, om maar met Epicurus te spreken, dat is maar goed ook. Hoef je je er ook niet druk over te maken en kun je je op het leven in het hiernumaals concentreren.
Nog zo’n vraag waarop ik nooit een antwoord heb gevonden: waar was je ziel in het hiervoormaals? Voor je was geboren? Als je ziel pas is ontstaan na je geboorte is het toch ook niet meer dan logisch dat hij weer verdwijnt bij je overlijden? 

Het is voor een atheïst lastig om te kiezen welke van deze drie basiselementen van religie: (1) een scheppingsverhaal; (2) communicatie met de hogere macht; (3) een hiernamaals; het meest onwaarschijnlijk, het meest absurd is.
Maar religies zijn er altijd geweest en ze zullen altijd blijven bestaan. We moeten daarom maar hopen dat religies niet alleen elkaar zullen tolereren, maar dat ze ook atheïsten, het atheïsme zullen tolereren. En omgekeerd, mochten atheïsten ooit ergens aan de macht komen. Wat niet erg waarschijnlijk is in de voorzienbare toekomst.

Eerder stelde ik dat een discussie tussen gelovigen en atheïsten lastig is omdat ze elkaars standpunten zo absurd vinden. Maar die discussies zijn er natuurlijk wel. Niet zozeer in het dagelijks leven of binnen kerken of landelijke organisaties, maar wel op bijvoorbeeld YouTube. De standpunten van atheïsten daarbij komen voor een groot deel overeen met hierboven genoemde argumenten. Ze verwijten gelovigen om zaken als waarheid te aanvaarden die volstrekt onbewezen zijn en waarvoor ook geen redelijke argumenten zijn te bedenken. De bezwaren die gelovigen uiten tegen het atheïsme vallen meestal in twee categorieën uiteen: moreel verval en arrogantie, betweterigheid.

Waarom zou je, denken gelovigen, als je niet meer in God gelooft en zijn voorschriften hoeft op te volgen op straffe van een onaangenaam hiernamaals, je nog in moreel opzicht goed gedragen? Ze vrezen moreel verval. Nog afgezien van het feit dat er wetten zijn om algemene moordpartijen en geweldsuitbarstingen te verhinderen, moreel besef en ethisch handelen is veel minder afhankelijk van voorschriften en verboden maar meer van aangeboren eigenschappen en opvoeding. In iedere cultuur geldt, onafhankelijk van de heersende religie, de gouden regel van de ethiek: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Zo’n houding is niet alleen in het algemeen belang, maar uiteindelijk ook voordelig voor het individu.
Eerder signaleerde ik al dat een maatschappij als geheel beter functioneert naarmate zij ongeloviger is en omgekeerd. Ik ken geen soortgelijk onderzoek op een meer individueel niveau, maar ik durf best de stelling aan dat ongelovigen, atheïsten, in maatschappelijk opzicht niet slechter, waarschijnlijk beter functioneren dan gelovigen. Ik denk dat ze evenveel of meer goede doelen ondersteunen, aan vrijwilligerswerk doen, mantelzorg verlenen, enzovoort. Kortom dat ze minstens zo altruïstisch en onzelfzuchtig in de maatschappij staan als hun gelovige medemens.
En dat atheïsme zou leiden tot moordpartijen op grote schaal is helemaal een impertinente gedachte gezien alle grootschalige moordpartijen die in naam van religies hebben plaats gevonden en nog steeds plaats vinden. Van de kruistochten, de inquisitie, de Hutu's en de Tutsi’s in Rwanda en Burundi, Rohingya in Myanmar tot de Islamitisch Staat op talrijke plaatsen.
Dat gelovigen, mensen die tot een religieuze organisatie behoren, in moreel opzicht superieur zouden zijn wordt meteen in de praktijk weerlegd door het schandalige gedrag waarmee bijvoorbeeld Rooms Katholieke geestelijken veelvuldig in het nieuws kwamen. Hun vrouwelijke tegenhangers presteerden met het wanbeleid in vele kindertehuizen minstens even afschuwelijk. Om nog maar te zwijgen van allerlei sekteleiders van uiteenlopende pluimage. Nee, godsgeloof leidt aantoonbaar niet altijd tot goed moreel gedrag. Heel vaak niet.
Meestal worden als atheïstische moordenaars in dit verband Stalin en Pol Pot genoemd. Terecht, maar hun moordpartijen, hoe afschuwelijk ook, vallen toch in het niet bij de talrijke genocidale religieuze conflicten.

Het andere punt dat gelovigen atheïsten verwijten is dat ze zo arrogant en betweterig zijn. Dat hun verklaringen beter zijn dan de verklaringen van de heilige schriften. Die heilige schriften hebben wel goede verklaringen voor dingen die atheïsten in het midden moeten laten. Atheïsten denken dingen wetenschappelijk te kunnen verklaren. Verklaringen die gelovigen niet alleen onwaarschijnlijk vinden maar erger nog: in strijd met een heilige schrift.
Natuurlijk zijn er ook zaken waarvoor een goede wetenschappelijke verklaring ontbreekt. Op dit moment, maar zo’n verklaring zou er in de toekomst mogelijk wel kunnen komen. Maar misschien ook niet, mensen hebben nu eenmaal een beperkt intellectueel vermogen en een beperkt waarnemingsvermogen en waarnemingsinstrumentarium. Atheïsten hebben daar vrede mee, ze hoeven niet zo nodig een hogere macht te introduceren om zo’n kennislacune in te vullen. In het verleden waren er ook allerlei raadselachtige zaken waarvoor later een sluitende wetenschappelijke verklaring is gevonden. In dit opzicht zijn atheïsten dus zelfs bescheidener dan gelovigen, ze pretenderen niet iets te weten wat ze (nog) niet kunnen weten. 
De bescheidenheid van gelovigen is anders: die bestaat uit het nederig accepteren van de hen aangereikte waarheden. Het niet stellen van vragen en het niet zoeken naar verklaringen beschouwen ze juist als de essentie van hun geloofsbeleving. Maar ze zouden ook kunnen inzien dat mensen die dat wel doen niet per se arrogant en betweterig zijn, maar dat die ook vaak aan dingen twijfelen en naar plausibele antwoorden zoeken. Beide partijen zouden er goed aan doen elkaars bescheidenheid te erkennen en te accepteren en elkaar geen arrogantie of naiviteit te verwijten.

Tenslotte. Waarom schreef ik dit stukje eigenlijk? Waarom niet? Ik schrijf over zoveel uiteenlopende zaken. Maatschappelijke, culturele, educatieve, technische, enzovoort. Altijd al een zijdelingse belangstelling voor filosofische onderwerpen gehad en religie is een zijtak van de filosofie. Vroeger de hoofdstroming, nu een zijtak. En religie maakt, zeker in het geval dat je met een religie bent opgevoed, toch altijd een substantieel deel uit van je leven, van je levensbeschouwing. Het schrijven van dit soort stukjes is primair bedoeld om je eigen ideeën eens netjes op een rijtje te zetten. Het is gewoon een leuke intellectuele exercitie. Niet om mensen te overtuigen, laat staan om iemand tot het atheïsme te bekeren. Hoewel het wel aardig zou zijn als het iemand zou stimuleren tot nadenken of reageren.
Waarom voel ik aan het einde van dit stukje de behoefte om tot een soort verantwoording te komen? Dat had ik kennelijk niet na het schrijven van die stukjes over allerlei andere onderwerpen. Geen idee. Eén van die vele dingen die we maar onbeantwoord moeten laten.



Geen opmerkingen:

Een reactie posten