Ik ben ongelovig, atheïst. Eigenlijk altijd al geweest.
Nadat ik ontdekte dat Sinterklaas en de Kerstman niet echt bestonden en dat
sprookjes zoals die van Roodkapje en Sneeuwwitje ook geen echte gebeurtenissen
beschreven, ben ik alle Bijbelse wonderverhalen ook maar als sprookjes gaan
beschouwen. Ik had er ook best lol in om Bijbelse inconsistenties te ontdekken,
bijvoorbeeld dat het licht op de eerste dag van de schepping werd geschapen,
maar de zon, maan en sterren pas op de vierde dag. En had Noach ook kangoeroes
op zijn ark? Of reikte de zondvloed niet tot Australië? En waarom moest God zo nodig mensen veelvuldig testen, op de
proef stellen, te beginnen bij Eva, als Hij, alwetend immers, van te voren toch
al de uitslag wist? En had Hij niet beter de mens zonder zonde, niet geneigd
tot alle kwaad, kunnen creëren? Dat had ons een hoop ellende bespaard.
Maar op welke leeftijd
precies ik het bestaan van een opperwezen ook ben gaan betwijfelen en als zeer
onwaarschijnlijk ben gaan beschouwen weet ik niet meer precies. Ergens
gedurende de eerste jaren van mijn middelbare schooltijd schat ik in.
Maar wel protestants opgevoed dus. Een cultuur protestant. Dat is al meteen een
merkwaardig verschijnsel. Wanneer behoor je tot een bepaalde religieuze
groepering? Is dat een sociologische indeling? Of is het een noodzakelijke voorwaarde
dat je een bepaalde religie ook inhoudelijk onderschrijft? Dat je gelooft in de
uitgangspunten, in de stellingen daarvan. Dat valt natuurlijk heel lastig te
controleren. Er zullen vast massa’s mensen zijn die om pragmatische redenen bij
een bepaalde religieuze groep horen, maar diep in hun hart of zelfs min of meer
openlijk, helemaal niet geloven wat er in hun religieuze geschriften
(bijvoorbeeld Thora, Bijbel of Koran) staat of wat hun religieuze leiders
beweren. Maar het is voor hun maatschappelijke of intermenselijke relaties
voordelig om te doen alsof. Of simpelweg omdat ze zich binnen een religieuze gemeenschap prettig en veilig voelen. Een soort clubgevoel.
Het is dus lastig om na te gaan welk percentage van de mensen overtuigd gelovig is, dat wil zeggen dat ze er van overtuigd zijn dat er een god of in elk geval een hogere macht en een hiernamaals bestaan. Er zijn ook mensen die niet bij een religieuze groepering zijn aangesloten, maar toch gelovig zijn. Het heeft dus niet zoveel zin om na te gaan welk percentage precies tot welke godsdienst hoort of welk percentage precies in welke hogere macht gelooft. Globale cijfers voldoen in dat opzicht. In Nederland en in andere westerse landen komen we dan op een soort driedeling: een groep is gelovig en hoort bij een religieuze organisatie; een andere groep is ongelovig (wat betreft een hogere macht en een hiernamaals); de resterende groep zit daar ergens tussenin, ze zijn “ietsist”: ze denken dat er wel “iets” is maar men weet niet precies wat en hoe en heeft daar vrede mee of men is nog zoekend. Deze drie groepen bestaan vrijwel overal maar de verdeling is niet overal hetzelfde vanzelfsprekend. Het is wel interessant om te kijken of er wat correlaties zijn met andere eigenschappen.
Wat opvalt is dat de groep ongelovigen in Nederland in de
loop van de jaren steeds groter is geworden. Van ongeveer 40% rond 2000 naar
ongeveer 60% nu. Dat ging vooral ten koste van de Rooms-Katholieke bevolkingsgroep.
Maar of deze ontwikkeling zich voortzet is maar de vraag; jonge mensen gaan
juist iets vaker naar kerk of moskee dan mensen van middelbare leeftijd.
Er is een duidelijke samenhang met het opleidingsniveau: des te hoger
opleidingsniveau, des te ongeloviger. Van mensen met alleen basisonderwijs is
ongeveer 45% ongelovig; van mensen met een hogere beroeps- of wetenschappelijke
opleiding is dat percentage ongeveer 70%.
Heel interessant is ook een onderzoek dat ik ooit ergens tegenkwam, dat het
verband bij verschillende landen in kaart bracht tussen een absoluut godsgeloof
en maatschappelijke (dis)functionaliteit.
Hierbij werd het absolute godsgeloof vastgesteld aan de hand van indicatoren
zoals een absoluut geloof in een goddelijke schepper, geloof in een letterlijke
religieuze tekst, frequent bezoek aan religieuze diensten, geloof in de
effectiviteit van gebed, geloof in een hiernamaals, verwerping van evolutie.
Maatschappelijke functionaliteit werd bepaald door indicatoren zoals het
percentage moorden, zelfmoorden,
gevangenen, kindersterfte, levensverwachting, geslachtsziekten,
abortussen, tienerzwangerschappen, verslavingen, corruptie, armoede, werkeloosheid.
Wat bleek? Er is een vrijwel lineair verband tussen deze twee eigenschappen.
Landen functioneren maatschappelijk beter naarmate hun inwoners minder
religieus zijn. Omgekeerd: naarmate inwoners van een land meer absoluut een
geloof beleven functioneert zo’n land maatschappelijk slechter.
Uitersten zijn in dit opzicht de Scandinavische landen (Noorwegen, Zweden,
Denemarken, Finland) en in iets mindere mate Nederland: relatief weinig
absoluut gelovig en een goed functionerende maatschappij en aan de andere kant
de Verenigde Staten: een zeer gelovige, maar ook een erg disfunctionele
maatschappij.
Het is verleidelijk om in de correlatie tussen deze twee eigenschappen een
oorzakelijk verband te leggen, bijvoorbeeld dat godsgeloof de oorzaak van
maatschappelijk disfunctioneren zou zijn. Dat lijkt me niet juist. Correlatie betekent
lang niet altijd causaliteit.
Ik zou een veronderstelling voor een oorzaak veel meer zoeken in een
gemeenschappelijke oorzaak, bijvoorbeeld dat beide fenomenen samenhangen met
opleiding en ontwikkeling.
En ook lijkt me de veronderstelling onjuist of in elk geval onzeker dat
naarmate men meer absoluut religieus is, men binnen de maatschappij waarin men
leeft slechter functioneert.
Waarom zijn mensen ooit in goden, hogere machten gaan
geloven? Dat is eigenlijk verrassend eenvoudig te beantwoorden. Mensen zoeken
altijd naar verklaringen voor verschijnselen en gebeurtenissen. Dat is
evolutionair voordelig. Als je weet waarom iets gebeurt kun je het de volgende
keer misschien voorkomen of je kunt je er op voorbereiden. Maar van heel veel
dingen is het compleet raadselachtig waarom ze gebeuren. Neem bijvoorbeeld
bliksem. Of getijden. Of een zonsverduistering. Een natuurramp. Het noorderlicht. Een komeet. Een epidemie. Een plotselinge
dood. Een ziekte. Of je ontdekt dat sommige sterren geen vaste plek hebben maar
tussen andere sterren bewegen. Verklaringen over oorzaken ontbreken. Maar die verklaringen
moeten er wel zijn, dus ging men die verzinnen in de vorm van een hogere,
onzichtbare macht. Donar of Thor als bliksemgod. Duizenden goden zijn zo in de
loop van de geschiedenis door mensen verzonnen. In alle culturen. Wodan of Odin
bij de Vikingen. Zeus/ Jupiter en een dozijn anderen bij de Grieken en
Romeinen. Hindoes hebben duizenden goden. Egyptenaren hadden er ook een
heleboel, zoals bijvoorbeeld Osiris, Thoth, en Horus. Babyloniërs hadden Hadad,
Anu en anderen. In Afrikaanse en Australische Aboriginal culturen, bij de
oorspronkelijke inheemse bevolking van Noord- en Zuid Amerika en in heel Azië waren
er ook vele, vele goden. Kortom, alle culturen waar ook ter wereld hebben hun
eigen goden gecreëerd. Luchtgoden, riviergoden, zonnegoden, sterregoden,
maangoden, weergoden, vuurgoden, bosgoden, enzovoort. Niet veel mensen die
tegenwoordig nog in hun bestaan geloven.
Al deze culturen hadden meer goden, ze waren polytheïstisch. Deze goden hadden
vaak ook onderlinge relaties, denk aan alle mooie verhalen over de Griekse en Romeinse
pantheons. De twee dominante hedendaagse religies: Christendom en Islam en hun voorloper het Judaïsme zijn
monotheïstisch. Hun aanhangers geloven in één godheid: God, Allah of Jahweh. Hoewel er op dat monotheïsme nog wel het een en ander is af te dingen.
Bijvoorbeeld de vroegere Israëlieten geloofden naast hun eigen god Jahweh toch
ook wel in het bestaan van goden van hun rivaliserende stammen, bijvoorbeeld in
Baäl.
Het Christendom ziet God als een drie-eenheid: Vader, Zoon en Heilige Geest.
Dat zijn er drie, niet één. Bovendien geloven deze drie Abrahamitische
godsdiensten ook in het bestaan van de duivel en engelen. Zijn dat dan geen
goden of semigoden?
Ook vreemd voor een enkele god is dat de god van het oude testament (ongeveer
de Joodse Thora) een heel ander persoon is dan de god van het nieuwe testament
(de evangeliën). De eerste jaloers, wreed en wraakzuchtig, de tweede liefde
predikend.
Vroeger geloofde vrijwel iedereen in goden. Atheïsme is een
vrij recent begrip. Pas in de 16e eeuw door Franse filosofen
geïntroduceerd. Er waren wel wat voorlopers in India, maar zelfs mijn
lievelingsfilosoof Epicurus (341-270 v.C.) ontkende het bestaan van goden niet.
Hij vond alleen dat ze geen invloed op wereldse gebeurtenissen, op mensen of de
natuur konden uitoefenen. Hij ontkende het bestaan van onstoffelijke,
transcendente entiteiten als een ziel, en daarmee een hiernamaals. Dat was
volgens hem heel prettig want dan hoef je tijdens je leven niet bang te zijn
dat je na je dood zult worden gestraft voor je vergissingen en tekortkomingen.
Terzijde: Epicurus vond ook dat een god niet tegelijkertijd alwetend, algoed en
almachtig zou kunnen zijn. Twee van de drie is mogelijk. Alle drie tegelijk is,
wanneer we accepteren dat er veel ellende op de wereld is, logisch gezien een
onmogelijkheid.
Communicatie tussen atheïsten en gelovigen over hun wederzijdse standpunten is,
heb ik in de loop van de tijd gemerkt, vrij problematisch. Over veel andere
onderwerpen, bijvoorbeeld de politiek, kunnen opponenten vaak goed
discussiëren, standpunten en argumenten uitwisselen. Dat dit bij de religieuze
tegenpolen veel minder goed lukt, komt denk ik omdat men de standpunten van de
opponent zo absurd vindt. Het lukt gewoon niet om zich in de overtuiging van de
ander te verplaatsen. Voor gelovigen is het ondenkbaar dat alles “zomaar”
zonder enig plan en sturing heeft kunnen ontstaan. Dat er niet een hogere macht
is die in gebeurtenissen hier beneden zou kunnen ingrijpen en bijsturen. Dat je
ziel samen met je lichaam na je dood zomaar zou zijn verdwenen.
Atheïsten kunnen best begrip opbrengen voor de religieuze overtuiging van
mensen binnen andere culturen, in vroegere tijden en van mensen met een
beperkte opleiding en ontwikkeling. Maar het ontgaat ze volledig waarom mensen
die wel kennis hebben kunnen nemen van de stand van de wetenschap op allerlei
gebieden, mensen met een goede algemene ontwikkeling, nog steeds in hun ogen absurde
standpunten kunnen aanhangen.
Wat atheïsten ook altijd zeer verbaast is hoe gelovigen altijd uitgaan van de uniciteit van hun particuliere geloof. Terwijl er toch duizenden religies of religievarianten bestaan die objectief gezien evenveel aanspraak kunnen maken op de waarheid. Toch zijn de aanhangers van elke religie er vast van overtuigd dat precies de zijne of de hare de enig juiste is. Terwijl het toch overduidelijk is dat hun overtuiging louter op een toevalligheid berust. Als hij of zij op een andere plaats of in een andere tijd was geboren was hij of zij mogelijk Hindoe of vereerder van Wodan geweest. Het doet een beetje denken aan een voetbalsupporter die vindt dat FC Utrecht toch wel de allermooiste club is die bestaat. Als hij in Amsterdam was opgegroeid was dat Ajax geweest.
Ook de wetenschap geeft niet veel houvast bij kwesties als: is er een god; heeft de mens een onstoffelijke ziel; is er een hiernamaals. Niet alleen vereisen zulke beweringen, zulke stellingen empirische ondersteuning, maar om wetenschappelijk gezien zinvol te zijn moet een stelling ook falsificeerbaar zijn. Dat wil zeggen dat er een methode denkbaar moet zijn die de stelling ontkracht. Hierbij zijn de gelovigen in het nadeel, er is immers geen enkele methode te bedenken waarmee zou kunnen worden aangetoond dat god niet bestaat of dat er geen hiernamaals is. Maar het atheïstische standpunt is in theorie wel falsificeerbaar want hun standpunt wordt ontkracht als kan worden aangetoond dat er wel een god, een hiernamaals, onstoffelijke ziel is. Dat is wel een vrij theoretische conclusie omdat er weinig of geen empirische methoden zijn te bedenken om dat ook daadwerkelijk aan te tonen.
We zullen het daarom moeten doen met argumenten voor en tegen en beoordelen hoe plausibel, hoe overtuigend dan wel hoe onwaarschijnlijk of absurd die zijn.
Om spraakverwarring te voorkomen moeten we wel wat minimale
voorwaarden stellen aan het godsbegrip en daarmee aan een religie. Er zijn
mensen die God definiëren als de som van alle natuurkundige wetten. Of als de
oorzaak van de Big Bang, het ontstaan van het universum en verder niks. Zulke
opvattingen verschillen eigenlijk alleen maar semantisch van atheïsme. We
beperken ons daarom tot meer gangbare opvattingen over het godsbegrip en
religies.
Bijna alle religies bestaan uit dezelfde drie belangrijke basiselementen: (1)
een scheppingsverhaal; (2) communicatie met de hogere macht; (3) een
hiernamaals.
(1) Over de scheppingsverhalen van alle religies kunnen we kort zijn, geen
enkele komt ook maar enigszins in de buurt van wat nu wetenschappelijk vast staat.
Dat is niet vreemd omdat de afmetingen van het heelal en de tijdschaal waar we
mee te maken hebben zo ongelofelijk ver buiten het voorstellingsvermogen van
mensen ligt. Een paar voorbeelden: de afstand van de aarde tot de zon is
ongeveer 150 miljoen kilometer. Het licht van zon naar aarde doet er ongeveer 8
minuten over. Maar de omvang van het ons bekende heelal ligt in de orde van 500
miljoen lichtjaren! Het heelal is dus miljarden en miljarden keer groter dan
ons zonnestelsel. En er zijn meer sterren in het heelal dan zandkorrels op
aarde.
Het heelal is, zoals algemeen wordt aangenomen, ongeveer 13,8 miljard jaar oud.
De aarde ongeveer 4,6 miljard. Als men dit vergelijkt met een etmaal en het
ontstaan van de aarde om middernacht laat gebeuren, dan ontstaan de eerste
mensen pas 20 seconden voor de volgende middernacht. Een gemiddeld menselijk leven, zeg 80 jaar, duurt in deze vergelijking maar 1,5 milliseconden. Dat is erg kort, een straaljager legt in 1,5 ms ongeveer 80 centimeter af, een F1 raceauto ongeveer 15 cm. Zo kort leeft u dus in een astronomische tijdsdimensie.
Allemaal onvoorstelbare dingen voor mensen die geen kennis konden nemen van
moderne astronomie. Maar het is ook wel heel vreemd dat er nog mensen zijn die
vasthouden aan een leeftijd van de aarde volgens hun religieuze geschriften en
beweren dat, bijvoorbeeld volgens de Bijbel, de aarde niet ouder dan
tienduizend jaar kan zijn. De Grand Canyon had al een paar miljoen jaar nodig
om zijn bedding uit te slijten tot zijn huidige diepte.
(2) Als goden de oorzaken zijn van ongeluk of rampen,
ontstaat de behoefte om hen te smeken om wat meer geluk, wat betere
omstandigheden te realiseren. Een vorm van bidden, verzoeken indienen bij de
hogere macht waarin men gelooft, komt in alle religies voor. Dat kan
rechtstreeks maar moet vaak ook via een intermediair. Meestal een priester of
een andere geestelijk leider die dichter bij het opperwezen staat. Of via een
goddelijke secondant, zoals bijvoorbeeld Maria die voorspraak moet doen voor de katholieken. Naast zulke positieve tussenpersonen zijn er ook altijd mensen
geweest die beweerden het ongeluk, het kwaad te kunnen bestrijden.
Duiveluitdrijvers, uitbanners van boze geesten, gebedsgenezers .
Vaak denkt men ook dat het voordelig is om het opperwezen gunstig te stemmen door
beloften te doen (als ik beter word ga ik de pelgrimstocht naar Santiago de
Compostela lopen) of offers te brengen. Dat laatste kan behoorlijk uit de hand
lopen, het doen van kinderoffers was in veel vroegere culturen een vrij normaal
verschijnsel. Niet alleen bij Azteken en Inca’s maar bij vrijwel alle religies
in de oudheid.
Een andere manier om de communicatie met de hogere machten te vergemakkelijken
is om in trance te raken. Dat kan op verschillende manieren. Met repetitieve
muziek bijvoorbeeld. Of met hallucinaties opwekkende middelen. Deze vormen van
spirituele extase zijn niet beperkt tot de meer exotische religies, ze komen
ook voor in christelijk religieuze stromingen, met name de Rooms-Katholieke. Het spreken van tongentaal als doorgeefluik van de Heilige
Geest. Denk
ook aan de Baptisten kerken in de VS, waar regelmatig kerkgangers flauw vallen
nadat ze in trance zijn geraakt.
Maar de meest gebruikte, de meest gewone manier om met hogere machten te
communiceren is toch wel bidden. Een merkwaardige gewoonte, als men er iets
dieper over na denkt. Meestal houdt zo’n verzoek in om maar eventjes wat
natuurkundige wetten aan te passen. Bijvoorbeeld om te verzoeken om de celdeling
in een tumor te stoppen. Of dat de bal bij een strafschop naast het doel
verdwijnt. Wie zou daarover moeten beslissen? Zit er ergens een soort
telepathische telefooncentrale die op basis van geloof of welk ander criterium
beslist welk verzoek wel of niet wordt ingewilligd? Wel een probleem als zowel
de strafschopnemer als de doelman tegelijk een schietgebedje doen.
Er zijn, vreemd genoeg, wel eens wetenschappelijke onderzoeken gedaan om na te
gaan of bidden helpt. Bijvoorbeeld bij het genezingsproces van ernstig zieken.
Met een voorspelbare uitkomst: bidden heeft geen invloed op het genezingsproces
van ziekten.
(3) Het hiernamaals. De hemel of de hel. Een raadselachtig
fenomeen voor een kind dat, zoals ik opgroeide in een Protestants-christelijke
omgeving. Allereerst: heb je in het hiernamaals ook weer een lichaam? In veel
beschrijvingen wel, hoe zou je kunnen branden in de hel als geen lichaam hebt? De
beschrijvingen van de hemel in de islam gaan ook uit van een lichaam, van
fysieke genoegens die je daar kunt beleven. Maar welk lichaam dan? Jezelf als
achttienjarige? Hoe zit het dan met stokoud of als baby overledenen? Of krijg
je weer een totaal nieuw, een totaal ander lichaam onafhankelijk van zuurstof
en spijsvertering? Maar hoe zit het dan met al die wijn en kostelijke spijzen
die je daar krijgt aangeboden? En die 72 maagden? En krijgen vrouwelijke
martelaren ook 72 jongemannen tot hun beschikking? En hoe zit het precies met de
overgang van je ziel na je dood naar je nieuwe hemelse lichaam? Mag je kiezen?
Raadsels, raadsels, waar je zeker als kind niet uit komt.
Een andere optie is dat je in een hiernamaals niet meer over een fysiek lichaam
beschikt, maar louter nog een geest, een ziel bent. Wat kan zo’n ziel dan in
dat geval? Denken? Zich dingen herinneren? Emoties hebben? Communiceren? Dingen waarnemen? Dat
lijkt me sterk, want voor al die functies heb je hersenen nodig en die heb je niet meer, die zijn in as
veranderd of door de wormen gegeten. Heeft zo’n ziel in de hemel ook een
zelfbewustzijn? Weet die ziel nog van welke persoon hij afkomstig is? Hoe zit
het met de zielen van totaal dement geworden overledenen? Of die van
pasgeborenen?
Het is voor atheïsten door al deze onopgeloste, onbeantwoorde vragen volkomen
absurd om te veronderstellen dat er zoiets als een hiernamaals is. En, om maar
met Epicurus te spreken, dat is maar goed ook. Hoef je je er ook niet druk over
te maken en kun je je op het leven in het hiernumaals concentreren.
Nog zo’n vraag waarop ik nooit een antwoord heb gevonden: waar was je ziel in
het hiervoormaals? Voor je was geboren? Als je ziel pas is ontstaan na je
geboorte is het toch ook niet meer dan logisch dat hij weer verdwijnt bij je
overlijden?
Het is voor een atheïst lastig om te kiezen welke van deze
drie basiselementen van religie: (1) een scheppingsverhaal; (2) communicatie
met de hogere macht; (3) een hiernamaals; het meest onwaarschijnlijk, het meest
absurd is.
Maar religies zijn er altijd geweest en ze zullen altijd blijven bestaan. We
moeten daarom maar hopen dat religies niet alleen elkaar zullen tolereren, maar
dat ze ook atheïsten, het atheïsme zullen tolereren. En omgekeerd, mochten atheïsten
ooit ergens aan de macht komen. Wat niet erg waarschijnlijk is in de
voorzienbare toekomst.
Eerder stelde ik dat een discussie tussen gelovigen en atheïsten lastig is omdat ze elkaars standpunten zo absurd vinden. Maar die discussies zijn er natuurlijk wel. Niet zozeer in het dagelijks leven of binnen kerken of landelijke organisaties, maar wel op bijvoorbeeld YouTube. De standpunten van atheïsten daarbij komen voor een groot deel overeen met hierboven genoemde argumenten. Ze verwijten gelovigen om zaken als waarheid te aanvaarden die volstrekt onbewezen zijn en waarvoor ook geen redelijke argumenten zijn te bedenken. De bezwaren die gelovigen uiten tegen het atheïsme vallen meestal in twee categorieën uiteen: moreel verval en arrogantie, betweterigheid.
Waarom zou je, denken gelovigen, als je niet meer in God
gelooft en zijn voorschriften hoeft op te volgen op straffe van een onaangenaam
hiernamaals, je nog in moreel opzicht goed gedragen? Ze vrezen moreel verval.
Nog afgezien van het feit dat er wetten zijn om algemene moordpartijen en
geweldsuitbarstingen te verhinderen, moreel besef en ethisch handelen is veel
minder afhankelijk van voorschriften en verboden maar meer van aangeboren
eigenschappen en opvoeding. In iedere cultuur geldt, onafhankelijk van de
heersende religie, de gouden regel van de ethiek: behandel anderen zoals je
zelf behandeld wilt worden. Zo’n houding is niet alleen in het algemeen belang,
maar uiteindelijk ook voordelig voor het individu.
Eerder signaleerde ik al dat een maatschappij als geheel beter functioneert
naarmate zij ongeloviger is en omgekeerd. Ik ken geen soortgelijk onderzoek op
een meer individueel niveau, maar ik durf best de stelling aan dat ongelovigen,
atheïsten, in maatschappelijk opzicht niet slechter, waarschijnlijk beter
functioneren dan gelovigen. Ik denk dat ze evenveel of meer goede doelen
ondersteunen, aan vrijwilligerswerk doen, mantelzorg verlenen, enzovoort.
Kortom dat ze minstens zo altruïstisch en onzelfzuchtig in de maatschappij
staan als hun gelovige medemens.
En dat atheïsme zou leiden tot moordpartijen op grote schaal is helemaal een
impertinente gedachte gezien alle grootschalige moordpartijen die in naam van religies
hebben plaats gevonden en nog steeds plaats vinden. Van de kruistochten, de
inquisitie, de Hutu's en de Tutsi’s in Rwanda en Burundi, Rohingya in Myanmar
tot de Islamitisch Staat op talrijke plaatsen.
Dat gelovigen, mensen die tot een religieuze organisatie behoren, in moreel
opzicht superieur zouden zijn wordt meteen in de praktijk weerlegd door het
schandalige gedrag waarmee bijvoorbeeld Rooms Katholieke geestelijken
veelvuldig in het nieuws kwamen. Hun vrouwelijke tegenhangers presteerden met
het wanbeleid in vele kindertehuizen minstens even afschuwelijk. Om nog maar te
zwijgen van allerlei sekteleiders van uiteenlopende pluimage. Nee, godsgeloof
leidt aantoonbaar niet altijd tot goed moreel gedrag. Heel vaak niet.
Meestal worden als atheïstische moordenaars in dit verband Stalin en Pol Pot
genoemd. Terecht, maar hun moordpartijen, hoe afschuwelijk ook, vallen toch in
het niet bij de talrijke genocidale religieuze conflicten.
Het andere punt dat gelovigen atheïsten verwijten is dat ze
zo arrogant en betweterig zijn. Dat hun verklaringen beter zijn dan de
verklaringen van de heilige schriften. Die heilige schriften hebben wel goede
verklaringen voor dingen die atheïsten in het midden moeten laten. Atheïsten
denken dingen wetenschappelijk te kunnen verklaren. Verklaringen die gelovigen
niet alleen onwaarschijnlijk vinden maar erger nog: in strijd met een heilige
schrift.
Natuurlijk zijn er ook zaken waarvoor een goede wetenschappelijke verklaring
ontbreekt. Op dit moment, maar zo’n verklaring zou er in de toekomst mogelijk
wel kunnen komen. Maar misschien ook niet, mensen hebben nu eenmaal een beperkt
intellectueel vermogen en een beperkt waarnemingsvermogen en
waarnemingsinstrumentarium. Atheïsten hebben daar vrede mee, ze hoeven niet zo
nodig een hogere macht te introduceren om zo’n kennislacune in te vullen. In
het verleden waren er ook allerlei raadselachtige zaken waarvoor later een
sluitende wetenschappelijke verklaring is gevonden. In dit opzicht zijn
atheïsten dus zelfs bescheidener dan gelovigen, ze pretenderen niet iets te
weten wat ze (nog) niet kunnen weten.
De bescheidenheid van gelovigen is
anders: die bestaat uit het nederig accepteren van de hen aangereikte
waarheden. Het niet stellen van vragen en het niet zoeken naar verklaringen beschouwen ze juist als de essentie van hun geloofsbeleving. Maar ze zouden ook kunnen inzien dat mensen die dat wel doen niet per se
arrogant en betweterig zijn, maar dat die ook vaak aan dingen twijfelen en naar
plausibele antwoorden zoeken. Beide partijen zouden er goed aan doen
elkaars bescheidenheid te erkennen en te accepteren en elkaar geen arrogantie of naiviteit te verwijten.
Tenslotte. Waarom schreef ik dit stukje eigenlijk? Waarom
niet? Ik schrijf over zoveel uiteenlopende zaken. Maatschappelijke, culturele,
educatieve, technische, enzovoort. Altijd al een zijdelingse belangstelling
voor filosofische onderwerpen gehad en religie is een zijtak van de filosofie.
Vroeger de hoofdstroming, nu een zijtak. En religie maakt, zeker in het geval
dat je met een religie bent opgevoed, toch altijd een substantieel deel uit van
je leven, van je levensbeschouwing. Het schrijven van dit soort stukjes is
primair bedoeld om je eigen ideeën eens netjes op een rijtje te zetten. Het is
gewoon een leuke intellectuele exercitie. Niet om mensen te overtuigen, laat
staan om iemand tot het atheïsme te bekeren. Hoewel het wel aardig zou zijn als
het iemand zou stimuleren tot nadenken of reageren.
Waarom voel ik aan het einde van dit stukje de behoefte om tot een soort
verantwoording te komen? Dat had ik kennelijk niet na het schrijven van die
stukjes over allerlei andere onderwerpen. Geen idee. Eén van die vele dingen die we
maar onbeantwoord moeten laten.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten