Thermische opslag van elektrische energie: een verkenning
Batterijen en waterstof
Conventionele alternatieven
Thermische energieopslag: een verkenning
Conclusies
Noodzaak
energieopslag
Sommige dingen komen totaal onverwacht, andere dingen heb je al
jarenlang zien aankomen. Daarbij vraag je je dan af waarom er nooit actie werd
ondernomen. Vreemd, verstandige mensen met invloed en verantwoordelijkheid
moeten het toch ook hebben gezien?
Een voorbeeld van zo’n glashelder veronachtzaamd fenomeen is de noodzaak van
energieopslag bij groene energieopwekking via wind en zon. Als het niet waait
en de zon niet schijnt wil je liever niet afhankelijk zijn van conventionele
energiecentrales en als er via wind en zon zoveel groene energie geproduceerd wordt
dat er een overschot is wil je liever niet dat het teveel aan elektrische
energie in afvalwarmte moet worden omgezet. De simpele oplossing is een
energiebuffer waarin overtollige energie kan worden opgeslagen om weer te
worden gebruikt bij een productietekort.
Maar helaas is elektrische energie niet erg eenvoudig is op te slaan. Er is
maar een manier om elektrische energie direct op te slaan: in condensatoren. En
hoewel er veel ontwikkeling is op het gebied van zogenaamde supercondensatoren,
onder meer voor toepassingen bij voertuigen, ligt het toch niet in de lijn van
de verwachtingen dat condensatoren in de voorzienbare toekomst kunnen worden
gebruikt voor grootschalige energieopslag. De elektrische energie moet daarom
altijd worden omgezet in een andere energievorm. Er zijn daarbij in principe
veel mogelijkheden: chemisch (batterijen, waterstof); kinetisch (vliegwielen);
potentiële energie (stuwmeer, gravitatieopslag); thermisch (warmtebuffer);
veerkracht; etc.
Het is van belang om onderscheid te maken tussen het vermogen en de capaciteit
van een opslagmedium. De capaciteit, een hoeveelheid energie, wordt meestal
uitgedrukt in megawatturen (MWh). Het vermogen, vaak uitgedrukt in megawatts
(MW) is de energie die per tijd kan worden geleverd.
Twee methoden worden op dit moment gebruikt en ontwikkeld: batterijen en groene
waterstof. Beide methoden hebben forse nadelen.
Batterijen en waterstof
Batterijen zijn de meest voor de hand liggende oplossing voor de opslag van
elektrische energie. De huidige batterijen zijn afhankelijk van moeilijk te
winnen, steeds duurder wordende grondstoffen (lithium, kobalt). Megabatterijen
(>100 MWh) hebben een behoorlijk grote oppervlaktebehoefte, maar vooral: ze
zijn peperduur. Ze kosten minstens 0,5 miljoen euro per MWh, maar de kosten van
de nieuwe geplande megabatterij in Australië van 1500 MWh = 1,5 GWh worden op
2,4 miljard euro geraamd: 1,6 miljoen euro per MWh. Ondanks deze hoge kosten
blijken de Australische megabatterijen zeer rendabel te zijn.
Een verder nadeel van batterijen is hun beperkte levensduur. Algemeen wordt
aangenomen dat deze 20 à
30 jaar bedraagt. Dit is echter een onzekere schatting, maar wel zeker is dat
het conversierendement in de loop van de tijd afneemt.
Als we een ruwe schatting maken van de kostprijs van een door een megabatterij
geleverde MWh elektriciteit, dan zouden we kunnen uitgaan van de volgende ruwe
gegevens.
Stel dat de batterij 1 miljoen euro per 1 MWh opslagcapaciteit kost. Stel dat dit
jaarlijks 100.000 euro aan rente en afschrijving kost. Stel dat de batterij per
jaar 100 cycli kan produceren, dat wil zeggen 100 x 1 = 100 MWh elektriciteit
kan opladen en ontladen. Elke MWh elektriciteit die door de batterij wordt
geleverd kost dan €1000.
Dit nog afgezien van de kosten van de aangeleverde elektriciteit.
Het mag duidelijk zijn dat een dergelijke batterij alleen maar rendabel kan
zijn als er een groot verschil is tussen de verkoop- en inkoopprijs.
De kostenstructuur van groene waterstofopslag is heel
anders. De kosten daarvan zijn voornamelijk productiekosten. Een
waterstofinstallatie die volgens de elektrolysemethode waterstof produceert
kost ongeveer 1,5 miljoen euro per MW. Verder worden de productiekosten
(operationeel, transport, opslag) geschat op ongeveer €4 per kg waterstof, exclusief
de kosten van de benodigde elektrische energie. Dit resulteert in een kostprijs
van ongeveer €7 per kg waterstof.
Verwacht wordt dat dit over ongeveer vijf jaar gezakt zal zijn naar €1 à
€2 per kg.
Bij de verbranding van een kilogram waterstof komt circa 140 MJ = 0,039 MWh
vrij. 1 MWh kost dan, bij een kostprijs van €7 per kg waterstof, 7/0,039 = 180
euro. Zeg 200 euro, rekening houdend met het rendement.
De huidige groene waterstofproductie is nog afhankelijk van schaarse of
moeilijk winbare katalysatoren (iridium, platina). Mogelijk wordt dat in de
toekomst beter.
Nadelig is verder het lage conversierendement (30% - 50%). Bij batterijen is
dit 80-95%.
Een nadeel is ook de explosiviteit (veiligheid) en het grote benodigde volume
van de opslag.
Een gunstig aspect is ook dat groene waterstof naast een mogelijke
opslagfunctie nog vele andere toepassingen heeft (chemie, metaal, transport).
De productiekosten van conventionele stroomopwekking zijn
sterk afhankelijk van de brandstofprijzen, maar liggen, ter gedachtebepaling,
in de orde van 0,10 euro per kWh of 100 euro per MWh. Vergeleken daarmee liggen
de kosten van een MWh elektriciteit die door batterij- of waterstofopslag wordt
afgegeven (respectievelijk in de orde van €1000 en €200)
beduidend hoger. Dit nog afgezien van de kosten van de aangeleverde
elektriciteit.
Dat deze opslagmedia toch als rendabel worden beschouwd komt door het verschil in
de prijs van de toegevoerde en afgevoerde elektriciteit. Afgezien van het feit
dat energieopslag eenvoudigweg noodzakelijk is vanwege de leveringszekerheid.
De toekomstige ontwikkeling van goedkopere, duurzamere, minder van schaarse metalen afhankelijke batterijen en elektrolysers is lastig te voorspellen. Echter het grote verschil tussen de huidige kostprijs van een MWh opgeslagen elektriciteit geeft een indicatie dat waterstof in dit opzicht een grote voorsprong heeft. Ook het feit dat groene waterstof naast een mogelijke opslagfunctie nog op vele andere manieren kan worden gebruikt is van belang.
Conventionele
alternatieven
In de inleiding werd de verwondering verwoord dat een zo
voorspelbaar fenomeen als de noodzaak tot energieopslag niet eerder werd
aangepakt. Zo kan men zich ook verbazen over het feit dat er zo weinig geld en
energie is gestoken in de ontwikkeling van opslagmethoden waarvoor geen
uitgebreid onderzoek en ontwikkeling en/of schaarse of moeilijk winbare metalen
nodig zijn. Zo’n methode is bijvoorbeeld gravitatieopslag: opslag door de
potentiële energie van de zwaartekracht. Het lijkt zeer aannemelijk dat met
deze methode voor vergelijkbare kosten als die van batterijopslag (1 miljoen
per MWh) opslag is te realiseren met een conventionele ontwerpprocedure zonder
noodzakelijk fundamenteel onderzoek. Zo’n opslag heeft het voordeel van een
potentieel lange levensduur. Er zijn een aantal projecten, bijvoorbeeld
Gravitricity en Energy Vault, die dit concept exploreren. Maar of deze
concepten zonder substantiële investeringen een zonnige toekomst tegemoet
kunnen zien is zeer twijfelachtig.
De ontwikkeling van energieopslag met vliegwielen lijkt gestagneerd. Na de
installatie van Beacon Power in 2014 met een capaciteit van 5 MWh hebben we geen significante
ontwikkelingen waargenomen. De belangrijkste voordelen van
vliegwielopslagsystemen zijn de lange levensduur en de snelle respons.
Zijn er nog opslagmethoden die tot nu toe grotendeels buiten beeld zijn
gebleven? Alweer, ik heb het altijd zeer opmerkelijk gevonden dat ik in de
literatuur vrijwel nergens een opslagmethode heb gevonden op basis van thermische
opslag. Er zijn weliswaar veel thermische opslagsystemen, maar deze zijn alleen
bedoeld als tijdelijke opslag van warmte, ze geven dus warmte af, geen
elektriciteit. Onze doelstelling met thermische opslag is om vanuit de opslag
weer elektrische energie te produceren.
Het principe daarvan is eenvoudig en praktisch. Verwarm water tot een hoge druk
en een hoge temperatuur met overtollige elektrische energie en gebruik deze
thermische energie in de vorm van stoom door deze aan (bestaande) stoomturbines
van een elektrische centrale toe te voeren. Qua infrastructuur een
aantrekkelijke propositie.
Maar is zo’n thermische opslag theoretisch, praktisch en economisch een
levensvatbaar concept?
We zullen trachten om hierover een globale verkenning uit te voeren.
Thermische energieopslag:
een verkenning
De grootste nu geplande opslagprojecten met batterijen (Australië, Delfzijl)
hebben een capaciteit van ongeveer 1 GWh. Laten we daarom bij deze verkenning
uitgaan van een opslag van 1 GWh. Ter gedachtebepaling en relativering: met 1
GWh kunnen ruim 100.000 huishoudens een etmaal van elektriciteit worden
voorzien. Een middelgrote elektriciteitscentrale met een vermogen van 400 à
500 MW kan in een etmaal 10 GWh leveren.
We gaan bij de opslag van het oververhitte water uit van een maximale
temperatuur 350 oC en druk 200 bar. We nemen als minimum temperatuur
150 oC waarmee het temperatuurverschil ∆T
= 200 oC wordt. We gaan er van uit dat de opslagtanks van staal
worden gemaakt. Dit staal levert ook een bijdrage aan de capaciteit voor de
warmteopslag. In plaats van 1 GWh kunnen we daarom uitgaan van een opslag van
0,7 GWh (water) en 0,3 GWh (staal).
Voor deze 0,7 GWh is bij een ∆T = 200 oC 3000.000 kg of 3000 m3 water nodig.
Indien we opslagtanks met afmetingen: diameter 5m en lengte 20m nemen komt dit
overeen met ongeveer 10 tanks. Substantieel dus, maar niet buitensporig, zeker
niet vergeleken met de ruimtebehoefte van batterijopslag. Vanzelfsprekend
zullen de opslagtanks moeten worden voorzien van een goede warmte-isolatie.
Het is constructief waarschijnlijk niet gunstig om een hogedruktank te maken
met een dergelijk grote diameter. Het lijkt meer voor de hand te liggen om een
tank te vullen met kleinere buizen. De ruimte tussen de buizen kan dan worden
gevuld met bijvoorbeeld zand. Dit zand levert dan ook een relatief kleine
bijdrage aan de warmtecapaciteit van de opslag.
Naast de technische mogelijkheden en uitvoerbaarheid is ook het kostenaspect
van bepalend belang. Deze kosten zijn erg lastig in te schatten. De opslag zal
zo dicht mogelijk bij een elektriciteitscentrale (met stoomturbine) moeten
worden geplaatst. De stroomtoevoer vanuit windturbines of zonnecelinstallaties
kan daarom grotendeels via het bestaande elektriciteitsnetwerk plaats vinden.
De kosten van de opslagtanks zullen een substantieel aandeel van de kosten van
de hele installatie vormen. We proberen een schatting te maken van de kosten
van het benodigde staal.
Met een conservatieve aanname voor de toelaatbare treksterkte van 150 N/mm2
berekenen we dat de volumeverhouding water: staal ongeveer 4 : 1 zal zijn. Voor
een GWh komen we dan op ongeveer 6 miljoen kg staal. Nemen we een kostprijs
voor het staal €5/kg dan zijn de kosten voor het staal van de hele installatie
€30
miljoen. Substantieel, maar in het licht van de kosten van batterijopslag (in
de orde van €0,5
à
€1,5
miljard per GWh) toch hoopgevend.
De tanks zouden ook van glasvezel of koolstofvezel kunnen worden gemaakt. Deze
materialen zijn lichter en sterker, maar het lijkt niet waarschijnlijk dat deze
materialen een goedkopere constructie zullen opleveren. De levensduur van een
thermische opslaginstallatie zoals beschreven is van zoveel factoren
afhankelijk dat daarover weinig zinvols is te zeggen. Mogelijk zou dit een
argument kunnen opleveren om toch glasvezel of koolstofvezel als materiaal voor
opslagtanks te gebruiken.
Conclusies
-
Het is opmerkelijk dat er weinig of geen plannen
bekend zijn om elektrische energie op te slaan met thermische opslag.
Warmteopslag wordt wel gebruikt om warmte te leveren, maar niet om, via stoom
en een (bestaande) stoomturbine, elektriciteit te leveren.
-
Thermische opslag van elektrische energie vergt
weinig nieuwe infrastructuur. Er kan gebruik worden gemaakt van het bestaande
elektriciteitsnet voor de toevoer en van bestaande elektriciteitscentrales voor
de levering. Wel moeten vrij volumineuze hoge druk, hoge temperatuur goed
geïsoleerde opslagtanks worden geconstrueerd.
-
De kosten van thermische opslag zijn onmogelijk
enigszins nauwkeurig in te schatten. Een raming van de kosten van het benodigde
staal voor een opslag van 1 GWh komt uit op ongeveer €30 miljoen euro. Vergeleken
met de kosten van een 1 GWh batterijopslag (€0,5 à €1,5 miljard) lijkt dit niet
onoverkomelijk.
-
De kosten van elektriciteit die door een
opslagbuffer wordt geleverd mogen hoger zijn dan de kosten van elektriciteit
die door een conventionele centrale of door wind of zon wordt geproduceerd. Het
hogere kosten kunnen worden gecompenseerd door het verschil in prijs van de
toegevoerde en afgevoerde elektriciteit. Ook is een opslagbuffer, afgezien van
de kosten, noodzakelijk vanwege de leveringszekerheid.
-
De opslagtanks zouden in plaats van van staal
ook van glasvezel of koolstofvezel kunnen worden gemaakt. Het is niet
waarschijnlijk dat met deze materialen een goedkopere constructie kan worden
gemaakt. Mogelijk zou een langere levensduur een argument kunnen zijn om dit
toch als materiaal voor opslagtanks te gebruiken.

Geen opmerkingen:
Een reactie posten