Een buitengewoon interessant stuk geschreven door mijn broer Sietse Wolters. Het gaat in en rekent af met de vele misverstanden en misvattingen die over dit onderwerp zo welig tieren.
Aantekeningen bij diverse literatuur over de geschiedenis van de
S L A V E R N I J
Slavernij is minstens zo oud als de geschiedschrijving en komt tot op de dag van vandaag overal ter wereld voor. In de moderne slavernij werken zo’n 40 miljoen mensen. Omdat niet iedereen dezelfde definities hanteert lopen de schattingen daarvan enigszins uiteen.
'Slavernij is een toestand waarin een mens eigendom is van een ander of als zodanig wordt behandeld en daardoor geen rechten heeft of kan uitoefenen. Slavernij is een vorm van dwangarbeid’ (Wikipedia).
De Zweedse historicus Dick Harrison gebruikt in zijn standaardwerk De geschiedenis van de slavernij vaak ‘onvrije’ als synoniem. Nu zijn gevangenen natuurlijk ook onvrij terwijl ze daarmee niet vanzelfsprekend tegelijk een slaaf zijn. Toch is het een fraaiere benaming dan ‘tot slaaf gemaakte,’ die knoestige vertaling van het begrip ‘enslaved’ dat uit de VS is komen overwaaien. Het is feitelijk ook onjuist dat alle onvrije arbeiders altijd tot slaaf zijn gemaakt. Velen zijn in slavernij geboren. In tijden van rampspoed en honger was het niet uitzonderlijk dat men zich vrijwillig aanmeldde. Arbeid en vrijheid in ruil voor veiligheid en voeding. Wie vrij was, was daarmee vaak ook vogelvrij en had geen enkele bescherming.
De twee belangrijkste oorzaken van slavernij zijn volgens Harrison armoede en oorlog. Vrijwel altijd is er een van de twee in het spel, in veel gevallen allebei.
Het woord slaaf is al duizenden jaren oud en verwant aan de Slavische volken waaruit men in Europa na de oudheid de meeste slaven rekruteerde. Daarvoor gebruikten de Romeinen al servus voor horigen en sclavus voor volle slaven. Het lijkt er dus op dat ‘Slavisch’ is afgeleid van ‘slaaf’ en niet andersom. De Romeinen gebruikten overigens zelf meestal varro, hetgeen zoiets betekent als ‘sprekend gereedschap.
In de Griekse Oudheid maakte men ook al onderscheid. Naast slaven die de bescherming van hun bezitter konden rekenen kende men ook theten. Zij konden op niemand terugvallen.
Er zijn in de historie tal van varianten geweest. Van extreem harde vormen zoals in de Braziliaanse goud- en zilvermijnen waarin de meesten slechts enkele jaren overleefden, tot slaafsoldaten of slaven in hoge maatschappelijke posities zoals in het oude Rome. Slaven die veel politieke invloed en macht hadden en die er zelf ook slaven op nahielden.
In Oost-Europa had je eeuwenlang
onderdrukkende feodale systemen van lijfeigenschap die niet als zodanig te boek
stonden maar feitelijk neerkwamen op slavernij.
In de 19de eeuwse Engelse
kolenmijnen werden de arbeiders tijdens hun contractperiode behandeld als slaaf
en werden ze bij de verkoop van de mijn gewoon meeverkocht.
In 20ste eeuw waren de arbeiders
in de Groningse en Drentse veenkoloniën middels de zogeheten verplichte
winkelnering gedwongen hun hele salaris uit te geven via hun baas. Zodoende had
men continu schulden en was men gedwongen voor hem te blijven werken.
Ook kinderarbeid was tot en met
het eerste kwart van diezelfde eeuw in Nederland geen uitzondering. In 1874 was
het Kinderwetje van Sam van Houten aangenomen, maar totdat in 1928 de leerplicht
werd verhoogd tot 13 jaar werd deze nauwelijks gehandhaafd.
Slavernij in zijn algemeenheid,
nu en in het verleden, behelst dus heel nog heel wat meer dan ‘De Slavernij,’
waarbij gedoeld wordt op de slavenarbeid in de vroegere koloniën in Azië en
Noord- en Zuid-Amerika. In tegenstelling tot de moderne slavernij die in feite
veel omvangrijker en actueler is, staat deze vandaag de dag hoog op de
politieke agenda.
Ook deze aantekeningen gaan
voornamelijk over dat deel van de geschiedenis.
1 4 9 2
Het jaar 1492 was een kantelpunt in de wereldgeschiedenis. Er valt nogal wat af te dingen op de manier waarop Columbus als ‘ontdekker’ van Amerika in de geschiedenisboeken is terechtgekomen, maar vanaf dat jaar begon wel de Columbiaanse Uitwisseling, de enorme verhuizing van planten, dieren, grondstoffen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld. Het was de start van de globalisering. De trans-Atlantische slavenhandel die daarvan ook deel uitmaakte begon al zeer vroeg in de 16de eeuw.
De eerste trans-Atlantische
slaventransporten werden uitgevoerd door Spanje en Portugal. In de islamitische wereld was slavernij
normaal. Na acht eeuwen Reconquista waren de Moren (Arabieren en Berbers) van
het Iberische schiereiland verdreven, maar van hun cultuur was altijd nog een
flink restant aanwezig. Zo was het voor gegoede Spaanse families heel gewoon
een Afrikaanse slaaf in de huishouding te hebben.
Op de eilanden Madeira en São
Tomé werden ze ook ingezet op suikerplantages. Toen de suikerindustrie de
oversteek naar Amerika maakte gingen ook de eerste slaven mee.
Slavernij kwam destijds vrijwel
overal voor. Dat West-Europa zich opnieuw met slavenhandel ging bezighouden is
opmerkelijk, want sinds de middeleeuwen was dat nu juist de enige plek in de
wereld waar slavernij helemaal was afgeschaft.
Door de sterk toegenomen welvaart
in de 17de eeuw groeide de vraag naar luxeproducten zoals suiker, koffie, thee,
tabak, katoen en specerijen.
Voor het loodzware werk dat
daarvoor moest worden verricht was veel mankracht nodig, want machines en olie
waren er nog niet. En het moest liefst zo goedkoop mogelijk.
In Azië was de infrastructuur al
aanwezig en ook de benodigde slaven en slavenhandel waren er al. In de
Amerika’s lag dat anders. De inheemse bevolking liet zich niet onderwerpen en
bleek voor de georganiseerde zware arbeid totaal ongeschikt.
Bovendien stierven deze mensen
massaal aan door de Europeanen meegebrachte ziekten zoals pokken, pest, tyfus,
mazelen en griep. De oorspronkelijke bevolking van Amerika en die van het
Australische continent zijn veruit de grootste verliezers van de geschiedenis.
Van de volken die als eerste met de Spaanse en Portugese expansie in aanraking
kwamen, de Cariben van de West-Indische eilanden en de Guanches van de
Canarische Eilanden, is vrijwel geen spoor meer te
vinden.
Goedkope Europese arbeiders waren
volop voorhanden. Tienduizenden Schotten en Ieren werden door de Engelsen als
slaaf of goedkope contractarbeider tewerkgesteld in Amerika. Duizenden arme
Engelsen werden van de straat geplukt en samen met misdadigers op slavenschepen
gedumpt. De levensomstandigheden waren destijds zo slecht dat sommigen zich
zelfs vrijwillig aanmeldden om als ‘een-cent-slaaf’ naar Amerika te vertrekken.
Daar stierven ze in groten getale
aan Afrikaanse ziekten zoals malaria en gele koorts die inmiddels met de
transporten de oceaan waren overgestoken. Weinigen dienden hun zesjarige
contract uit, velen haalden hun eerste kerstviering niet eens. Afrikanen waren tegen
alle ontberingen beter bestand en hadden daarom ook een hogere marktwaarde.
O N D E R Z O E K
Heel lang werd zonder goed
gefundeerd onderzoek een slag geslagen naar het aantal Afrikanen dat naar de
Amerika’s is verscheept. Gissingen liepen op tot wel 60 miljoen.
Pas in 1970 maakte Johannes
Postma van de Michigan State University als eerste een reële schatting.
Vervolgens kwam historicus Philip Curtin in 1972 met een goed onderbouwde
berekening: 12,5 miljoen slaven zijn in Afrika ingescheept, 10,7 miljoen aan de
overkant ontscheept. Dat werd hem niet door iedereen in dank afgenomen.
De briljante website slavevoyages.org die alle slavenreizen tot de uiterste details in kaart brengt komt tot vergelijkbare cijfers. De trans-Atlantische slavenhandel is zoals de meeste handel destijds door de West-Europeanen nauwkeurig gedocumenteerd. Zo kennen we de precieze aantallen van deze mensen, hun namen en door wie ze zijn vervoerd. We weten ook waar ze werden ingescheept en weer van boord gingen.
Minder goed weten we waar ze precies vandaan kwamen en waarom juist hen het noodlot trof. Incidenteel is er wel iets over vastgelegd. Vaak waren het krijgsgevangenen, misdadigers of andere veroordeelden zoals mensen die hun schulden niet meer konden aflossen. Ook waren velen leden van families die al generaties lang in slavernij leefden. Ze werden als het hun eigenaar beter uitkwam gewoon verhandeld, want ze vertegenwoordigden een waarde.
Deze nauwkeurige administratie heeft mede tot gevolg dat de huidige discussie alleen gaat over de slavenhandel van Afrika naar de Amerika’s. Nooit over Afrika intern of van Afrika naar het Midden-Oosten of Azië. De belangrijkste oorzaak is natuurlijk dat de geschreven bronnen daarvan ontbreken, waardoor nu alleen de Westerse handel tot een misdaad tegen de menselijkheid wordt gerekend en de niet-Westerse niet.
Gedurende ongeveer 350 jaar zijn
er dus zo’n 10 à 12,5 miljoen Afrikanen naar Amerika verscheept. Het aandeel
van de Republiek was iets minder dan 5% van het totaal, circa 550.000. Portugal
verhandelde met zo’n 44% de meeste slaven. Ook Spanje, Engeland en Frankrijk
hadden een veel groter aandeel dan de Republiek.
Zie eventueel Wikipedia voor
betere, uitgebreidere en meer gedetailleerde informatie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Trans-Atlantische_slavenhandel
O V E R T O C H T
De overtocht duurde minimaal zes
weken. Het leven aan boord was een hel.
De sterftecijfers aan boord waren
door tal van ziektes extreem hoog. Gemiddeld haalde 15% niet levend de
overkant. Bij de bemanning lag het sterftecijfer met 18% nog hoger, waarbij wel
moet worden aangetekend dat zij vanwege de driehoekshandel een langere reis
maakten. Van Europa naar Afrika en vervolgens via Amerika weer terug naar
Europa.
Er zijn meerdere betrouwbare
getuigenissen opgetekend over mishandelingen of verkrachtingen aan boord.
Meestal zaten de mannen in de benedenruimten, de vrouwen en kinderen verbleven
op het bovendek. Een situatie die vergrijpen vergemakkelijkte.
Dat deze structureel waren is
niet erg waarschijnlijk, want de handelaren hadden er alle baat bij zoveel
mogelijk slaven ongedeerd en in goede gezondheid af te leveren. Hun doelstelling was winst.
Misdragingen door bemanningsleden of zelfs kapiteins konden aanzet zijn tot
onrust en muiterij en in de regel stond daar een zeer zware straf op.
Veel Afrikanen zullen de overtocht als een enorme shock hebben ervaren. Niet zozeer vanwege hun onvrije status, want die was niet nieuw voor hen. Het was omdat de meesten de zee nog nooit hadden gezien en wat er ging gebeuren was voor hen zeer ongewis.
Soms waren er opstanden. Vaak
namen de Europeanen een ‘bomba’ of ‘bastiaan’ in dienst, een Afrikaan die de
talen van de mensen kende en die hen enigszins gerust moest stellen. Ook moest
hij traceren onder welke groepen er onrust was zodat men tijdig kon ingrijpen
om onlusten te voorkomen. Voldoende eten, een pijpje en een glaasje brandewijn
per dag waren beproefde middelen om de mensen enigszins op hun gemak te
stellen.
De hygiëne aan boord was
doorgaans erg slecht. Malaria, gele koorts en dysenterie waren de voornaamste
oorzaken van het hoge aantal sterfgevallen, ook onder de bemanning.
Waarom namen dan toch zoveel
jonge Europese mannen het risico om aan te monsteren?
Wie de Europese geschiedenis
bestudeert ontdekt dat er eeuwenlang voortdurend opstanden en onderlinge
oorlogen waren. Dat bleef niet zonder gevolgen. Grote delen waren verschraald
en er was continu armoe. Dat de Europeanen doorgaans extreem gewelddadig waren
tegenover de door hen onderdrukte volken valt mede te verklaren uit de situatie
op het eigen continent. Ze waren niet anders gewend en wisten heel goed wat oorlog
voeren was. Technologisch waren ze daarin ver vooruit op de rest.
Tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) was de kans dat men een natuurlijke dood stierf maar 45% en zelfs dan werd men in die tijd gemiddeld niet ouder dan zo’n veertig jaar. In totaal vielen daarbij 12 miljoen doden. De depressie die erop volgde veroorzaakte langdurig grote armoede. Als je destijds als twintigjarige, dus ongeveer op de helft van je leven, de keus had tussen die armoe, het leger of een avontuur op de grote vaart dan leek het laatste niet onaantrekkelijk. Veel jonge Duitsers en Fransen meldden zich aan. Een op zes stierf aan boord. Daarnaast bleef een flink aantal de rest van hun leven in den verre.
A F R I K A
Slavenhandel was destijds in
Afrika alom op grote schaal aanwezig. In het noorden werd die beheerst door de
Arabieren. De handel met het Midden-Oosten begon met de opkomst van de Islam
vanaf de 9de eeuw en is tot op heden blijven voortbestaan. Men vermoedt dat
hierbij ongeveer net zoveel mensen zijn verhandeld als bij de trans-Atlantische
slavenhandel. Dit blijft echter een schatting omdat daarover veel minder is
vastgelegd.
De Arabieren beperkten zich
overigens niet tot Afrikanen. In de loop der eeuwen hebben ze vermoedelijk zo’n
miljoen Europeanen gegijzeld of tot slaaf gemaakt. Meestal ging dat om
bemanning van gekaapte schepen en was het te doen om losgeld.
Zoals in Europa de macht werd
afgemeten aan het bezit van grondgebied werd die in Afrika bepaald door de
omvang van een volk. De machtige Afrikaanse heersers konden met hun onderdanen
doen wat ze wilden. Het aantal mensen dat leefde in slavernij was enorm. In
sommige delen omvatte dat mogelijk wel van een derde tot de helft van de
bevolking.
Het algemene idee dat de
Europeanen en Arabieren altijd de slavenhandelaren en slavenhouders waren en de
Afrikanen de slaven behoeft dus wel enige nuancering.
Robin Law, een van de grootste kenners van de slavenhandel op de West-Afrikaanse kust: ‘… this runs the risk of applying standards of moral or legal judgement in an a-historical manner, as in case of the slave trade, which, although nowadays stigmatized as a “crime against humanity” was for most of its history legal under both European and African law.’
Afrika was ook nog niet
gekoloniseerd, dat gebeurde pas in de 19de eeuw. De aankoop van Afrikaanse
slaven door Europeanen verliep via handelsposten aan de kust.
Het kwam voor dat de schepen tot
wel een jaar voor anker lagen voordat er voldoende slaven bijeen gebracht waren
voor de reis. Daartegenover stond dat een vol slavenschip een waarde
vertegenwoordigde van wel 3 à 4 keer een vol goederenschip. Tussenhandelaren, vaak van
gemengde afkomst, zorgden voor de aanvoer. De slaven werden verruild voor
goederen, vooral wapens en textiel.
De Europeanen kwamen dus nooit
verder dan de kust. Tegen de oppermachtige en talrijke Afrikaanse volken hadden
zij, ook als ze dat hadden gewild, helemaal niets in te brengen. De grote militante West-Afrikaanse samenlevingen
van de Asante (Ashanti) en Dahomey waren goed georganiseerd. Zij bepaalden wie
er het schip in gingen en profiteerden van de handel. De Yoruba, Benin en Mossi
leden zwaar onder hun agressie en hun aantal nam af.
Als de Europeanen incidenteel
zelf een Afrikaan gevangen namen, leidde dat doorgaans tot de grootst mogelijke
problemen.
Waarom maakten Afrikanen elkaar tot slaaf en waarom verkochten
ze elkaar? Een deel van het antwoord is volgens historicus Piet Emmer: ‘Er
bestonden geen “Afrikanen,” evenmin als “Europeanen” trouwens. Afrikanen
verkochten elkaar niet maar de ene natie verkocht de andere natie. In die tijd
(en niet alleen toen) hadden de Europeanen evenmin het gevoel als Europeanen onderling
oorlog te voeren. De Fransen vochten met de Engelsen en de Pruisen met de
Russen en ga zo maar door. Net als de Afrikanen waren de Europeanen er heilig
van overtuigd dat ze onderling hemelsbreed van elkaar verschilden.
Vanaf het
begin aan heeft het Europese racisme de slavenhandel met Afrika mogelijk
gemaakt en het is niet zo dat de slavenhandel op den duur dat racisme in Europa
heeft doen ontstaan. Verschil in huidskleur speelde daarbij aanvankelijk geen
rol. Portugezen waren in Zuid-Europa gewend aan donkere Noord-Afrikanen. Uit
Noord-Afrika zelf en van de Moorse periode in Spanje. Vrijgelaten of
vrijgekochte slaven in de koloniën konden als vrij mens eenzelfde status hebben
als Europeanen, ongeacht hun kleur. Het grote verschil was geen kwestie van
kleur maar van geloof. Als heiden telde je niet mee maar als christen was het
algauw wettelijk verboden om tot slaaf te worden gemaakt.’
In de
West-Afrikaanse samenlevingen waren aanvankelijk voldoende slaven aanwezig om
aan de vraag van de Europese en Arabische handelaren te voldoen. Uit een
onderzoek van het transport van een schip door de Boston University bleek
onlangs dat vermoedelijk circa 90% al slaaf was voordat ze werden aangekocht om
naar Amerika te worden verscheept.
Pas in de 18de eeuw toen de
handel sterk toenam begonnen de raids. Daarbij trok men steeds verder de
binnenlanden in om speciaal voor de slavenhandel mensen te kidnappen. Met als gevolg escalerend geweld
tussen de verschillende Afrikaanse volken. De tocht naar de handelsposten
was zeer zwaar. Men reisde vooral ’s nachts om de woestijnhitte te ontlopen,
maar ook vanwege de talrijke roversbenden onderweg. Zij die zo verzwakten dat ze niet
verder konden werden gedood en achtergelaten.
Het percentage dat de
handelsposten aan de kust niet haalde is onbekend, maar het zal de gemiddelde
sterfte op de schepen vermoedelijk gemakkelijk overtreffen.
Er wordt wel beweerd dat de
ontwikkeling van Afrika ten opzichte van andere delen van de wereld zoveel
achterbleef vanwege deze exodus door de trans-Atlantische slavenhandel en die
naar het Midden-Oosten. In totaal gaat dat naar schatting om circa 20 miljoen
Afrikanen. Maar ter vergelijking: alleen al in de 19de eeuw vertrokken ruim 60
miljoen migranten van Europa naar Amerika. Vanaf het midden van diezelfde eeuw
waaierden ruim 40 miljoen mensen uit India en Pakistan uit over de hele wereld.
In deze gevallen gaat dus om
grotere aantallen vanuit een krappere bevolking in een veel kortere tijd. En
zowel de migranten als de achterblijvers zijn daar beter van geworden.
R E P U B L I E K
De Republiek streed in de
Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tegen zowel Spanje als Portugal. Door een
huwelijk van Filips II met Maria Emanuela van Portugal ontstond de Iberische
Unie. Beide landen waren destijds grootmachten die de wereld in ras tempo
verkenden en veroverden. Ze vervoerden al forse aantallen slaven naar de Nieuwe
Wereld vanaf de vroege 16de eeuw. De
Nederlanders liepen meer dan een eeuw daarop achter.
De Republiek en Portugal hadden
daarvoor altijd goede handelsrelaties, maar door de Iberische Unie met Spanje
werden ze plotseling vijanden. De Republiek probeerde beide landen op allerlei
manieren te bevechten. Onder meer met kaapvaart, zoals de verovering van de
Spaanse ‘zilvervloot’ in 1628 door Piet Hein in de baai van wat nu Havana is.
Daarmee kon men weer geruime tijd de benodigde soldaten uitrusten en betalen.
De verovering van eilanden in Zuidoost-Azië op de Portugezen is een ander voorbeeld. De eerste Europese nederzetting in het huidige Indonesië was op Kota Ambon gevestigd door de Portugezen. Het werd in 1605 veroverd door de VOC en is vandaag nog steeds in gebruik. (Indonesië was niet gedurende 350 jaar in zijn geheel een Nederlandse kolonie. Ambon wel, maar Atjeh bijvoorbeeld slechts 28 jaar).
Aanvankelijk identificeerde men zich in de Republiek met de door Spanje onderdrukte indianen (bron: Las Casas). Na het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) namen de veroveringen van Portugese bezittingen toe en daarmee begon ook het kolonialisme. Voor de plantages in Brazilië en Berbice waren voor de exploitatie slaven onontbeerlijk en daarom werden er vervolgens ook een aantal Portugese handelsposten in West-Afrika geconfisqueerd. Elmina (de mijn) was de grootste, een kasteel aan de vroegere Goudkust (nu Ghana). Aanvankelijk handelde men daar voornamelijk in goud en ivoor, maar naarmate de slavenhandel toenam werd dit meer en meer de hoofdactiviteit. Tegenwoordig is Elmina een centrum voor roots-toerisme.
Ook Gorée, genoemd naar het
Zeeuwse Goeree (Goede Rede) in Senegal is zo’n centrum. Bill Clinton, de
Obama’s, Johannes Paulus II, Erica Terpstra en vele andere prominenten die
graag aan de goede kant van de geschiedenis wilden staan brachten er ooit een
bezoek.
Het voormalig slavenverblijf daar
is gebouwd in 1780, een eeuw nadat de Fransen deze plek op de Nederlanders
hadden veroverd. Vanaf hier is een relatief zeer gering aantal slaven
verscheept, maar de mythe wordt zorgvuldig in stand gehouden omdat het toerisme
een belangrijke bron van inkomsten is voor de lokale bevolking.
Daarnaast had de Republiek nog
een tiental kleinere handelsposten. Opmerkelijk is dat het allereerste
Nederlandse slaventransport binnen Afrikaanse wateren plaatsvond. Als handelsnatie probeerde men
namelijk op alle mogelijke manieren geld te verdienen.
Het ging de Nederlanders altijd
primair om de handel, hetgeen ooit een Jamaicaanse gouverneur over hen deed
opmerken: ‘Jesus Christ is good, but trade is better.’
De Republiek haalde 9.000 slaven
uit Gorée, 80.000 uit het huidige Liberia, Sierra Leone en Ivoorkust, 100.000
uit Goudkust (Ghana), 130.000 uit Slavenkust (Nigeria, Benin, Togo), 30.000 uit
Calabar (Biafra), 205.000 uit Centraal West-Afrika (Kameroen, Congo en Angola).
De Loango kust (van Kameroen tot en met Angola), niet alleen het belangrijkste
herkomstgebied voor de Republiek, maar ook voor alle andere naties, leverde
tweederde van alle slaven uit West-Afrika. Die kwamen niet altijd uit de
kuststreek. Vaak werden ze diep uit de binnenlanden gehaald en passeerden ze
tijdens de marsen naar de kust meerdere tussenhandelaren.
V O C & W I C
De Verenigde Oost-Indische Compagnie maakte winst, de West-Indische Compagnie werd geen succes. Het grote verschil zat mogelijk mede in het feit dat in Azië de infrastructuur al bestond. De plantages en de slaven waren reeds volop aanwezig, terwijl in Zuid-Amerika alles vanaf nul moest worden opgebouwd. Voor men kon gaan verbouwen moesten eerst wildernis en grond worden ontgonnen en de mankracht die daarvoor nodig was moest van een ander continent worden gehaald. De VOC bestond van 1602 tot 1800. De WIC is tweemaal opgericht. Een keer in 1621 en opnieuw in 1675 en werd opgeheven in 1792.
Bij het Nederlandse
slavernijverleden gaat nu vrijwel alle aandacht uit naar de West-Indië. Naar de slavenhandel in
Oost-Indië is veel minder onderzoek gedaan. Men neemt nu aan dat daarbij circa
een half miljoen slaven zijn verhandeld, dus vrijwel evenveel als door de WIC.
Ze werden gehaald uit Madagaskar, Bengalen, Mozambique, Maleisië en India. Al voor de VOC bestond er
eeuwenlang een uitgebreide slavenhandel binnen Zuidoost-Azië. Schepen die
speciaal werden ingericht voor mensentransport had de VOC niet, maar dat sluit
niet uit dat de onderneming zelf naast goederen incidenteel ook slaven vervoerde.
De meeste slaven kwamen uit de
regio. Door armoede en schulden kwam men in de slavernij terecht. Ook waren
velen het slachtoffer van kidnapping door piraten, niet alleen op zee maar ook
vanaf het vasteland.
In de Kaapkolonie, een
verversingsstation van de VOC, kwam slavernij eveneens voor.
De slaven werden ingevoerd uit
zowel West-Afrika als Maleisië.
Volgens een recent onderzoek voeren tussen 1600 en 1800 4.700 schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie naar Batavia. Daarvan zijn 3.400 teruggekeerd. Gedurende die twee eeuwen heeft de Compagnie maar liefst een miljoen werknemers naar Azië vervoerd, waarvan slechts een derde is teruggekomen.
De slavenhandel van de WIC was
nauwelijks lucratief. Gemiddeld was er een winst van slechts 3%. Normaliter heb
je meer rendement op een spaarrekening. Het risico voor de investeerders was
daarbij groot, want als zo’n schip verging was je het geld kwijt.
Bleef men investeren omdat men
hoopte op een lucratievere toekomst?
Investeerders in slavenhandel waren meestal vermogenden die daarnaast op allerlei andere manieren belegden. Voorbeelden zijn de voorlopers van De Nederlandsche Bank, ABN AMRO en de bankiers van La Bouchere en Insinger de Beaufort.
De meeste slavenschepen vertrokken vanuit Middelburg of Vlissingen en soms uit Rotterdam. De handel werd vooral georganiseerd vanuit Amsterdam. De WIC was verantwoordelijk voor 90% van de slaventransporten. De rest was voor de Zeeuwse Middelburgsche Commercie Compagnie. Suriname was een geheel Zeeuwse kolonie.
Een derde van de Nederlandse
kooplieden bestond uit Sefardische joden van oorsprong uit Cádiz. Ze kenden het
handelsnetwerk van Spanje. Daar was alleen het katholicisme toegestaan en
vanwege de godsdienstvrijheid waren ze naar de Republiek gevlucht. Een aantal
emigreerde vervolgens naar Suriname waar ze hun geloof ook vrij mochten
belijden.
Een tweede synagoge in Suriname
is later gesticht door joden uit ‘versuymt Brasil.’
Aanvankelijk begon de WIC in
Recife, Brazilië en daarna in Berbice, het huidige Guyana. Na dure oorlogen
aldaar met de Portugezen ging deze compagnie failliet.
Ook later in de historie liep het
in Suriname slecht af voor investeerders en eigenaars van suikerplantages. Een
toename van het aantal plantages zorgde voor overproductie.
De prijzen en winsten kelderden
waardoor de plantagehouders en hun leningen niet meer konden terugbetalen. De
VOC is vervolgens de WIC bijgesprongen.
Bij de afschaffing van de
slavernij in 1863 werden de slavenhouders ook financieel gecompenseerd met
opbrengsten uit Nederlands-Indië. De vrijheid in de West werd dus afgekocht met
plantage-arbeid uit de Oost.
De ramp met het enorme
slavenschip de Leusden op 1 januari 1738 betekende het begin van het einde van
de Nederlandse slavenhandel. Door een navigatiefout belandde het schip bij de
monding van de Marowijne in plaats van de Suriname Rivier. Het liep vast op een
zandbank. De bemanning sloot vervolgens de slaven op om te verhinderen dat ze
zouden vluchten. Het schip verging. Van de 680 mensen aan boord overleefden
slechts zestien.
Na deze moordpartij werd de
weerstand tegen de slavenhandel dermate groot dat er daarna in Suriname nog
zeer weinig en in kleine aantallen werd gehandeld. In 1803 ging er nog een laatste
Nederlands schip met 302 slaven van Afrika naar Suriname. De aanvoer werd
daarna geblokkeerd door de Engelsen, maar in binnen de regio ging de handel nog
decennialang illegaal door.
Nederland schafte de slavernij 30 jaar na Engeland af en 15 jaar na Frankrijk. In 1814 maakte Nederland wettelijk een einde aan de slavenhandel. In 1863 ook aan de slavernij.
Van de Nederlandse slavenreizen zijn van driekwart de gegevens bekend. De schepen hadden verschillende afmetingen. Gemiddeld gingen er zo’n 360 slaven op een schip. Als we uitgaan van pakweg 600.000 slaven betekent het dat er circa 1670 transporten moeten hebben plaatsgevonden. Pakweg een derde daarvan ging naar Suriname.
R E N D E M E N T
De economische betekenis van de
slavernij was voor de Republiek vrij beperkt. Een paar jaar geleden was er een
onderzoek naar het economische aandeel van de slavenhandel, plantages en alles
wat er omheen nodig was, zoals scheepsbouw of bevoorrading. Het peilmoment lag niet
toevallig in 1770, toen de handel op zijn hoogtepunt was.
Volgens de berekeningen was dat
aandeel toen zo’n 5%. Daarop concludeerde het onderzoeksteam onder leiding van
Pepijn Brandon dat het de kurk was waarop de Republiek dreef. Je zou toch
eerder denken dat het die andere 95% was!
Voor 80% bestond het Nederland destijds uit kleine
boerenbedrijven, meestal geen vetpot. Degenen die echt rijk waren geworden
hadden dat te danken aan bankieren of de graan-, wijn- en houthandel tussen
Noord- en Zuid-Europa. Een van de hardnekkigste misverstanden rond de slavernij
is dat de Republiek er zijn rijkdom aan ontleende. Het is juist andersom. De
slavernij kwam voort uit welvaart en de daardoor toenemende vraag naar
tropische luxeproducten. De Amsterdamse grachtengordel, gebouwd door
kooplieden, was al afgebouwd toen de slavenhandel nog amper was begonnen en
Suriname nog moest worden veroverd.
Zelfs de twee veruit grootste spelers,
Spanje en Portugal, hadden uiteindelijk weinig profijt van hun kolonialisme en
behoorden eeuwenlang tot de armste landen van Europa.
S L A V E R N I J & R A C I S M E
De slavernij in de West is ook minder zwart-wit als vaak wordt gesuggereerd. Al aan het eind van de 17de eeuw werd volgens het slavernijmuseum op Curaçao de WIC aldaar in meerderheid gerund door buitenlanders en vrije Afrikanen. Vanaf de 18de eeuw werden steeds meer ex-slaven zelf slavenhouder. Op de zes Antillen was de verhouding vrij-onvrij fiftyfifty. De Antillen waren vooral gericht op de handel, waaronder de slavenhandel.
In Suriname leefden toen ruim
tien keer zoveel onvrijen als vrijen. Voor een plantage kolonie waren relatief
veel arbeidskrachten nodig. Na 1800 waren de meeste Surinaamse slaveneigenaren
niet blank. De meeste grote plantages in Suriname hadden buitenlandse eigenaren, vooral Schotse en Franse.
In Zuid-Afrika leefden er in 1800 ten tijde van de Engelse overname 20.000 blanke inwoners. Die bevolking was toen al deels vermengd met Khoi en Aziatische slavinnen.
De trans-Atlantische slavenhandel en de slavernij waren natuurlijk gruwelijke, en buitengemeen harde onmenselijke systemen. Het was, met name in de eerste jaren, ook bepaald niet het schoonste volk dat zich hiermee inliet. Vanuit hedendaags perspectief is het gemakkelijk om die handelaren als racist te bestempelen want dat waren ze natuurlijk overduidelijk. Maar hun primaire drijfveer was economisch, niet racistisch.
Verdedigers van de slavernij kwamen met argumenten die nu misschien volstrekt idioot klinken, in vroeger eeuwen werden ze als alleszins reëel ervaren.
- Het zou vooral om krijgsgevangenen en veroordeelden gaan, die wanneer ze niet als slaaf zouden zijn verkocht, vermoedelijk zouden zijn gedood.
- Zwarte mensen zouden afstammeling zijn van Cham, die nadat hij zijn oude beschonken vader Noach naakt had gezien en belachelijk gemaakt als straf levenslang zijn broers Sem en Jafet moest dienen. En volgens de Bijbelse erfzonde logica van Maarten Luther waren daarmee ook diens nazaten veroordeeld tot slavernij.
- De Katholieke Kerk deed er nog een schep bovenop door te stellen dat Afrikanen bekend waren met de ware God. Omdat ze echter voor valse leer van de Islam hadden gekozen was het geoorloofd hen tot slaaf te maken. Voor de inheemse bevolking van Amerika golden andere regels. Die hadden God nooit gekend en wanneer ze zich zouden bekeren tot het katholicisme zouden ze als vrije gelovigen worden behandeld.
Slavernij is niet het synoniem van racisme, maar je kunt gerust stellen dat in vroeger tijden iedereen racist was. Zelfs de abolitionisten, de activisten die er in de 19de eeuw voor hebben gezorgd dat slavernij werd afgeschaft vonden dat het Europese ras superieur was aan het Aziatische en Afrikaanse. Maar ja, als je de buren kidnapt om ze tot slaaf te maken of zelfs te verkopen heet dat misschien geen racisme, praktisch komt dat toch wel zo’n beetje op hetzelfde neer. Wereldwijd geldt het helaas tot op de dag van vandaag dat mensen die uit een ander dorp of andere cultuur komen of simpelweg van een andere kleur zijn vaak worden geminacht en als inferieur of verdacht worden gezien. Van de ene groep naar de andere en omgekeerd. Dat zal helaas nooit veranderen.
V E R Z E T
Hoe kwam het dat de slavernij werd afgeschaft? Je zou een heldenrol kunnen toedichten aan de weggelopen slaven en opstandelingen. Zo gooiden de slaven op Haïti de Franse overheersers naar voorbeeld van de revolutie in het moederland eruit. Daarop ontstond een chaos en een bloedbad waarbij verschillende kampen, elk onder een eigen generaal elkaar bestreden en het land verdeelden. Deze grote opstand lukte mede omdat er tijdens de Franse Revolutie en er geen eenheid meer was onder de Fransen zelf en waardoor militair ingrijpen te laat kwam. Veel ex-slaven wilden daarna niet meer op de plantages werken en de economie stortte in. Nog steeds is het land een van de armste ter wereld.
Dat de Haïtiaanse Revolutie in 1791 in de toenmalige Franse kolonie Saint-Dominique een grote ommekeer betekende, zoals Karwan Fatah-Black tijdens zijn Keti Koti-lezing beweerde, is onzin. Daarna zijn er door Europese en Amerikaanse handelaren nog bijna 4 miljoen Afrikanen verscheept. Pakweg een derde van het totaal.
Op andere plekken, zoals op Curaçao en Jamaica, waren ook opstanden, al zijn die veelal met harde hand de kop ingedrukt. De opstand in 1795 van zo’n 2000 slaven op Curaçao was de grootste na Haïti. In Berbice was er in 1795 eveneens een opstand. Een jaar later werd het door de Engelsen veroverd op de Republiek. Toch kenden de Nederlandse koloniën relatief weinig opstanden. Wel was men beducht dat crisissituaties niet zouden overslaan naar andere plantages. Vergelijk het met de muiterij op een schip.
In Europa was er meer oorlog en geweld dan in de koloniën. Vanwege meer structuur en onderling verband waren onderliggende ideologieën meestal de oorzaak. In de koloniën gingen protesten niet over de morele verwerpelijkheid van slavernij maar over lotsverbetering. Voedsel, kleding, ziekenzorg, arbeidsomstandigheden of beloning. Niet over een algemeen ideëel doel als de afschaffing van de slavernij in het algemeen. Men was dat leven gewend en kende niet anders. Ook niet uit het verleden.
Klein verzet als sabotage:
langzaamaanacties, vernielen van gereedschap, bewust verkeerd uitvoeren van
orders zijn niet exclusief voor de slavernij. Dat kwam overal voor. Vergelijkbare daden van verzet
vond je bijvoorbeeld ook in het leger of in Oost-Europa. Situaties waarbij men
niet kon worden ontslagen.
Groot verzet als sabotage:
brandstichting, werk weigeren of weglopen kwamen niet zozeer voort uit
idealisme. Vaak waren de oorzaken persoonlijke vetes, dronken of sadistische
planters of relationele problemen.
Lijfstraffen worden vooral gegeven wanneer dit de enige mogelijkheid is, zoals in een situatie dat men al onvrij is en geen bezit heeft. In Europa kwamen lijfstraffen voor de armen ook veelvuldig voor. Hetzelfde geldt voor openbare terechtstellingen voor zwaardere vergrijpen. Je mag het straffen van slaven toetsen aan onze moderne standaard, maar gevangenen en arme burgers in Europa waren vroeger echt niet zoveel beter af.
In Suriname leefden rond 1800 ongeveer 10% van de Afrikanen
als marrons in de jungle. De weglopers waren in de meeste gevallen pas
gearriveerden. Buiten Suriname kwam zoiets niet voor. Ook in de Berbice,
Demararij en Essequibo niet. Op de eilanden was ontsnappen uiteraard nog
moeilijker. De macht van de slavenhouder had zijn beperkingen.
Op de plantages
in Suriname waren er (zie CBS) gemiddeld op de honderd slaven slechts twee man
die praktisch toezicht hielden. Een opzichter en een voorman, meestal zelf een
voormalige plantagearbeider.
A F S C H A F F I N G
De definitieve bevrijding kwam
pas in de 19de eeuw toen de abolitionisten in met name Engeland de politieke
strijd tegen de slavernij aangingen. Die groep bestond uit een mengeling van
mensen met allerlei achtergronden. Van evangelisten tot humanisten. Ze hadden echter allen gemeen dat
ze de slavernij verwerpelijk en onmenselijk achtten.
Hun lange volhardende strijd
leidde uiteindelijk tot succes. Na de napoleontische tijd werd de gehele
koloniale wereld herverdeeld en werd ook de handel in slaven afgeschaft.
Op 1 mei 1808 werd de slavenhandel door het Britse parlement verboden. Op 1 augustus 1834 ook in Brits West-Indië. Ondanks de grote commerciële belangen zijn er in het Britse parlement nooit meer petities geweest dan tegen de slavernij. De Royal Navy ging optreden als politieagent, al werd maar hooguit 15-20% van de slavenschepen onderschept. Vergelijk het met de moderne drugshandel.
Tegelijk speelden nog andere
factoren een rol. Door de Industriële Revolutie werd zware arbeid meer en meer
door stoommachines overgenomen. Voor de suikerplantages betekende dat een
toename van de suikerproductie en ook dat er meer slaven nodig waren.
Slaven die door de blokkade van de Engelsen schaarser en dus duurder werden.
Cuba en Brazilië verlegden daarom
hun handel naar Oost-Afrika waar weinig controle was.
De VS gingen klippers bouwen waar
wel 1000 slaven mee werden vervoerd. Ondanks dat werd de handel uiteindelijk
volledig stilgelegd.
1863
Op 1 januari 1863 werd de slavenarbeid in de VS verboden. Op 1 juli ook in Suriname en de Antillen. Een minderheid van de Surinaamse plantagearbeiders werd, zij het tegen betaling onder staatstoezicht verplicht nog tien jaar jaarlijks een nieuw arbeidscontract af te sluiten. Een maatregel om de economie draaiende te houden.
De abolitionisten hadden erop gerekend dat het verbod niet tot minder, maar tot meer opbrengsten zou leiden. Men verwachtte dat arbeiders meer zouden presteren als je ze menswaardig behandelde en een billijke compensatie gaf. Die extra loonkosten verdiende men zo gemakkelijk terug. Het pakte anders uit. Veel ex-slaven leefden liever zoveel mogelijk van hun kostgrondjes en werkten slechts af en toe alleen voor wat extra’s. Als gevolg holde de plantage-samenleving achteruit. Voor de niet werkende bewoners, de ouderen, zieken en kinderen betekende de afschaffing dat ze geen huisvesting, geneeskundige zorg en voedsel meer kregen. Alleen fitte mensen kregen het beter.
Zo ontstond er in Suriname de
noodzaak om goedkope Aziatische contractarbeiders te importeren. Eerst via de
Britten uit India en Pakistan, daarna ook uit Nederlands-Indië. Ook in andere delen van de
wereld, zoals in India, was slavernij soms de enige manier geweest om aan de
dood te ontkomen. Na de afschaffing ervan was dat niet meer mogelijk.
Vrijwel overal waar de slavernij
werd afgeschaft was er aanvankelijk economische terugval.
Er werd weliswaar een eind
gemaakt aan een groot onrecht, maar dat had wel een prijs.
De morele motieven bleven in het
algemeen zeer beperkt. Ook de felste abolitionisten vonden dat het Europese ras
superieur was. In hun geschriften vind je soms teksten waar Thierry Baudet nog
een rooie kop van zou krijgen. Tot na de holocaust keek men ook in Europa
nauwelijks op van racistische teksten. Dat was echt niet exclusief het terrein
van de nazi’s. In Azië en Afrika was dat vice versa natuurlijk niet veel
anders. Veel mensen zijn nu eenmaal gauw geneigd iedereen van buiten de eigen
omgeving of cultuur te zien als aliens.
P L E K I N D E G E S C H I E N I S
Waarmee moet je de
trans-Atlantische slavenhandel vergelijken? Er zijn activisten die beweren dat
de slavernij erger was dan de holocaust omdat deze langer duurde.
Nog los van de statistieken: de
eerste was gericht op uitbuiting, de tweede op uitroeiing!
In de moderne tijd is het aantal
slaven drie tot vier keer hoger dan het aantal dat gedurende een periode van
350 jaar van Afrika naar Amerika is verscheept. Ook destijds was dit maar een
facet van de wereldwijd nog veel omvangrijkere mensenhandel.
Ter illustratie enkele cijfers.
Toen in 1833 slavernij in de Britse kolonies werd verboden betekende dat
slechts 4% van het aantal slaven in de wereld hun vrijheid kregen.
Dick Harrison: ‘… tussen 1846 en 1932 zwermden 28 miljoen
Indiërs uit over de hele wereld als goedkope contractarbeiders. Meer dan twee
keer zoveel als er door de slavenschepen tussen de 15de en 19de eeuw over de
Atlantische Oceaan zijn vervoerd. En meer dan twee keer zoveel als er vanaf de
vroege middeleeuwen tot in de 20ste eeuw vanuit Afrika naar de slavenmarkten in
het Midden-Oosten werden vervoerd. Naast Indiërs zwermden er in dezelfde
periode ook miljoenen goedkope Chinese, Javaanse en Japanse contractarbeiders
uit over de wereld.’
In de vorige eeuw hadden we twee verschrikkelijke wereldoorlogen. In WOI vielen ruim 20 miljoen doden. De mondiale verspreiding van de Spaanse griep die daarop volgde kostte nog eens 20 tot 100 miljoen het leven. In WOII vielen zo’n 70 miljoen slachtoffers waaronder de 6 miljoen doden van de holocaust. Het Stalinisme en de Culturele Revolutie hebben beide mogelijk nog tot hogere aantallen slachtoffers geleid dan die van het Nationaalsocialisme. Alleen al tijdens de holodomor, de uithongering van Oekraïne door Stalin in 1932-1933, vielen 2,5 tot 7,5 miljoen doden. Ook ten tijde van de trans-Atlantische slavenhandel waren er oorlogen met grotere aantallen dodelijke slachtoffers. Dick Harrison stelt in zijn standaardwerk over de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) hun aantal op 12 miljoen. Tijdens de napoleontische oorlogen (1803-1815) vielen er 6,5 miljoen doden.
De Westerse expansie en het daaruit voortkomende kolonialisme heeft wereldwijd veel leed veroorzaakt. De oorspronkelijke bevolking van beide Amerika’s en Australië is door Europese virusziekten gedecimeerd en op plaatsen zelfs geheel verdwenen. De situaties rond de trans-Atlantische slavenhandel en slavernij waren mensonterend en wijdverbreid. Toch lijkt het verschepen van miljoenen over de Atlantische Oceaan en naar het Azië achteraf niet eens grootste onrecht dat Afrika door de Europeanen is aangedaan.
In 1884-85 werd er in Berlijn een Koloniale Conventie gehouden waarbij vijftien Europese mogendheden, de VS en het Ottomaanse Rijk het Afrikaanse continent verdeelden. Er was daarbij geen Afrikaan aanwezig. Zo kreeg bijvoorbeeld Leopold II van België het stroomgebied van de Congo-rivier toebedeeld, mede omdat de andere machthebbers elkaar dat gebied niet gunden. Met extreem veel geweld en terreur werd de Congolese bevolking onderworpen. Het geschatte dodenaantal daarbij loopt uiteen van 5 tot wel 8 miljoen.
Het voert te ver om de gehele
kolonisatie van Afrika door Westerse mogendheden en de verschrikkelijke
gevolgen ervan hier te behandelen. Toch even een beknopte schets:
In Afrika waren er meer dan 1100
verschillende volken met elk hun eigen cultuur en taal.
Het continent was verdeeld in
grotere en kleinere volken. Natiestaten met vaste grenzen kende men niet. Op
die Berlijnse conventie werd het continent als het ware met stippellijnen in
veertig stukken verdeeld waarbij men daar totaal geen rekening mee hield. De
conflicten en de miljoenen slachtoffers die daarvan het gevolg waren leven tot
vandaag de dag voort.
D I S C U S S I E
Kolonialisme, slavernij en racisme worden vaak in een adem genoemd in het openbare debat. In Nederland gebruikt een relatief kleine groep antiracisme-activisten, waaronder historici als Karwan Fatah-Black, Pepijn Brandon en Matthias van Rossum het verleden om er hedendaagse politiek mee te bedrijven. Ze vinden een breed gehoor, vooral bij politici op links. Het is altijd goed om net als tegen kernwapens of milieuvervuiling tegen racisme en slavernij te zijn nietwaar? Als je het verleden beoordeelt vanuit hedendaagse politieke standpunten is het echter geen geschiedschrijving meer, maar pamflettisme.
Brandon, oorspronkelijke afkomstig uit de trotskistische hoek van de SP bestempelt dit als progressieve geschiedschrijving. Volgens historicus Piet Emmer onderstreept hij daarmee zijn eigen onkunde, want er bestaat niet zoiets als conservatieve of progressieve geschiedschrijving, alleen goede of slechte. Het gaat daarbij om waarheidsvinding. Wetenschap dient objectief te zijn, anders is het geen wetenschap. Moreel oordelen zou überhaupt geen taak moeten zijn van een geschiedschrijver.
‘Het verleden is een ander land’
schrijft Emmer.
‘Je kunt mensen van drie tot vier
eeuwen geleden nu eenmaal niet kwalijk nemen dat ze niet op de hoogte waren van
onze hedendaagse normen en waarden.’
Daniela Hooghiemstra in de Volkskrant: ‘Eer ontlenen aan de geschiedenis is net zo ijdel als je ervoor excuseren. Een erekrans leggen bij het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen (zoals Baudet en Hiddema dat deden) is net zo losgezongen van de realiteit als de eis van Jesse Klaver voor excuses over het slavernijverleden.’
De methodes die de activistische historici gebruiken zijn doorgaans dezelfde:
- Bevindingen zijn ondergeschikt aan de ideologie, het onderzoek wordt er op aangepast. Alleen politiek welgevallig materiaal wordt gebruikt. (Cherry picking).
- Gedegen wetenschappelijk onderzoek zoals slavevoyages wordt genegeerd of zelfs verdacht gemaakt. Eigen onderzoeken en statistieken worden daarentegen overdreven.
- Oral
history wordt niet geschuwd. Dat mag, zolang je daar maar
glashelder over bent.
Bij serieus onderzoek gaat men toch liever uit van geschreven bronnen en
andere harde bewijslast. Zelfs dan is het nog lastig genoeg om het verleden
goed te reconstrueren.
- De verhalen worden gepresenteerd zonder samenhang of context, zoals bij de tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum die opgebouwd was uit losse verhalen waarvan sommige zelfs (bewust?) historisch onjuist waren.
- Historische gebeurtenissen worden getoetst aan hedendaagse normen en waarden.
- Dat de wereld vroeger vrijwel overal onveilig en gewelddadig was wordt nooit vermeld.
- Oude, al lang bekende geschiedenissen worden gepresenteerd als scoops. Alsof het geen lang verleden is maar actueel nieuws. Daarbij wordt vaak de suggestie gewekt dat ze jarenlang opzettelijk zijn verzwegen, alsof daar een politiek systeem achter zit.
- Dat de slavernij slecht was wordt voortdurend benadrukt. Tja, dat weten we nu toch wel. Bij WOII herhaal je toch ook niet in elke alinea dat het nationaalsocialisme niet deugt?
- De rol van de Aziatische en Afrikaanse handelaren en kidnappers wordt doorgaans buiten beschouwing gelaten, waardoor het een simpel eenzijdig zwart-wit verhaal wordt.
- Net als
bij het Christendom is er sprake van erfzonde. Het koloniale verleden van de
witte mens gaat over van generatie op generatie (Critical Race Theory).
Hetzelfde geldt voor het slachtofferschap. Vandaar dat men van de huidige
excuses verlangt voor het gedrag van hun voorouders.
Onderdeel van die eeuwige erfzonde is dat er naast eeuwige daders sprake is van eeuwige slachtoffers. V.S. Naipaul merkte daarover al eens op dat zolang je jezelf als slachtoffer positioneert je daarmee ook een ondergeschikte rol houdt. (Of iets van gelijke strekking).
Erfzonden zijn doorgaans theorieën van conservatieve nationalistische- of fundamentalistische religieuze bewegingen. Ze spelen een hoofdrol bij zowel het nazisme, fascisme, franquisme als poetinisme. Ook bij de drie grote monotheïstische godsdiensten zijn het kernwaarden, vooral binnen het katholicisme en het Grieks-Russisch orthodoxe geloof. Nu duiken ze dus ook op bij politiek links.
Robin DiAngelo verwoordde deze in haar bestseller White Fragility: ‘Er bestaat geen algemene menselijke ervaring. Onze individuele persoonlijkheid is niet het resultaat van onze morele keuzes maar van onze raciale afkomst.’ Ook de Nederlandse emeritus hoogleraar Gloria Wekker en haar discipelen bij BIJ1 zijn overtuigd van een collectieve ‘Witte Schuld.’ Ook al ben je zelf zonder zonden dan nog draag je die nog in je mee want je bent het product van een eeuwenlang wit koloniaal systeem dat tot op heden voortduurt. Je identiteit wordt dus niet bepaald door je moraal en wat je doet of zegt, maar door je genetische afkomst? Waar en wanneer hebben we zoiets ook alweer eerder gehoord?
‘Het aantal gemengde relaties was in 2006 al een op zes. Mooi, zou je denken, maar er klinken valse echo’s van de roep om raszuiverheid - zij het uit onverwachte richting. Antropologe Gloria Wekker beschouwt “de frequentie van interraciale relaties als een hedendaagse, slechts gedeeltelijk onderdrukte uitingsvorm van het niet-onderzochte Nederlands culturele archief, waarin diepgaand wordt geïnformeerd door gegenderde en geseksualiseerde patronen.” Volgens schrijfster Elma Drayer betekent dit dat gemengde relaties verdacht zijn. Zeg dat dan zou je denken.’ (Uit Midas Dekkers - Wat loopt daar?).
Black Lives Matter is behalve een geweldige slogan (welk weldenkend mens wil nu het tegenovergestelde?) ook een beweging die diep is geworteld in de Critical Race Theory. De these van onderdrukkers versus onderdrukten staat centraal. Dat klinkt idealistisch, maar helaas blijkt het ook een beweging met een agressieve, racistische, neomarxistische maatschappijvisie. Hun ideeën gaan terug naar de Black Power beweging van de jaren zestig en vroege jaren zeventig en naar het gedachtengoed van activisten als Malcolm X, woordvoerder van de compleet krankjorume Nation of Islam en Angela Davis die destijds nog een groot onthaal kreeg in de dictatoriale communistische DDR van Erich Honecker. Niet iets om hier verder uit te diepen, maar goed om te realiseren wanneer je achter de BLM-vlag aan gaat lopen tijdens een demonstratie.
In de VS noemden de aanhangers van de Critical Race Theory zich woke (wakker). Omdat deze term nu veelvuldig door tegenstanders wordt gebruikt om deze stroming belachelijk te maken noemt men zich nu Social Justice Warriors, kortweg SJW’s. Zoals vaker bij extreme ideologieën (denk aan de nazi’s en de communisten), hebben de gebruikte termen vaak een andere betekenis. Wat men onder social, justice, diversity en inclusion verstaat is niet hetzelfde wat daar algemeen onder wordt verstaan. Vaak gaat het zelfs om het tegenovergestelde. SJW’s zien overal verborgen machtsrelaties waarbij het dominante systeem van de witte mensen (mannen) minderheden onderdrukt en achterstelt. SJW’s willen deze (koloniale) historische onrechtvaardigheden tenietdoen.
De invloed van de maatschappelijk gezien marginale groep is enorm. Vooral universiteiten musea en andere culturele instellingen moeten het ontgelden. Niet alleen worden diegenen die het niet voor honderd procent eens zijn met de wokies gecanceld op de sociale media en wordt hen het spreken vaak onmogelijk gemaakt. Ook prominenten uit de geschiedenis moeten het ontgelden. Standbeelden worden omvergetrokken. Zelfs Columbus, Napoleon en Winston Churchill worden uit het curriculum geschrapt omdat ze lang geleden dingen hebben gedaan die onwelgevallig waren volgens de hedendaagse woke-ideologie.
Historicus Maarten van Rossem zei in zijn podcast dat het cancelen van historische figuren een ontkenning is van het historische proces. Cancelaars begrijpen niets van de essentie van geschiedenis, namelijk dat alles voortdurend aan verandering onderhevig is. Dat geldt ook voor onze waarden en moraal. Het ontbreekt hen bovendien aan kennis, ze denken er niet over na en ze lezen er ook niet over. En, het ergste van alles is, ze willen er niet over in debat met andersdenkenden en mijden elke vorm van discussie.
B E E L D V O R M I N G
Sinds ik in mijn schooltijd voor
het eerst met het jaartal 1863 en zijn betekenis werd geconfronteerd zat het in
mijn hoofd geramd. Maar verder leerde je er niets over. Het paste niet in het
patriottistische Oranjegezinde geschiedenisbeeld van het christelijk onderwijs.
Voor mij een reden temeer om het jaartal te onthouden. Tegenwoordig wordt op
scholen twee keer meer tijd besteed aan de Nederlandse slavernij dan aan de
holocaust.
Wie alleen de Canon van
Nederland, het beschikbare lesmateriaal, NPO Kennis of de Nederlandse musea
raadpleegt krijgt helaas een onvolledig beeld. De informatie is niet alleen
selectief, maar wordt ook verteld vanuit een hedendaags moralistisch
perspectief.
Dikwijls ontbreekt de onderstaande context:
- De Nederlanders transporteerden zo’n 550.000 Afrikanen over de Atlantische Oceaan. Dat is veel, maar minder dan 5% van het totaal. De Republiek was dus een kleine speler, geen grote. Laat staan de enige zoals sommigen schijnen te denken.
- Gedurende de trans-Atlantische slavenhandel in de periode van circa 1500 tot 1850 ging het om 12,5 miljoen mensen. Mondiaal gezien was dat slechts een beperkt aandeel.
- De rol van Afrika wordt zelden benoemd. Maar zij bepaalden de handel en niet de Europeanen, die niet verder kwamen dan hun handelsposten aan de kust.
- Afrika was ten tijde van de slavenhandel nog niet door Europa gekoloniseerd. Dat gebeurde pas in de 19de eeuw, na de afschaffing.
- De Republiek en alle die andere betrokken landen zijn daarvan niet rijk van geworden.
- De Gouden Eeuw overlapte de 17de eeuw, de slavenhandel vooral de 18de.
- De trans-Atlantische slavenhandel was zeker niet uniek. Slavernij was er altijd en overal. Het was een veelvoorkomende maatschappelijke organisatievorm. Veel grote historische culturen gebruikten slaven. Denk aan het oude Egypte, de Grieken, de Romeinen of de Inca’s en Azteken. Ook de Afrikaanse naties waren vroeger afhankelijk van slavernij. West-Europa was sinds de middeleeuwen de enige uitzondering in de wereld.
- Bij slavernij denk je al gauw aan extreme terreur en onderdrukking. Dat was lang niet altijd het geval omdat zoiets kon leiden tot onvrede en conflicten. Voldoende goede voeding, gezondheidszorg, goede behuizing en veiligheid voor de dwangarbeiders en hun families zijn uiteindelijk vaak effectiever. Een goed voorbeeld daarvan is de bouw van de piramides in Egypte. Alleen in de vruchtbare Nijldelta was het mogelijk om voor al die duizenden slaven aan zulke voorwaarden te voldoen.
- De Caribische koloniën waren al vrij snel gekleurd. De bevolking en de verdeling van macht waren een stuk minder zwart-wit dan vaak wordt voorgesteld.
- De afschaffing van de slavernij danken we aan de Engelse abolitionisten. Opstanden of verzet in de koloniën hadden misschien hun invloed, maar waren niet doorslaggevend.
- Slavernij wordt meestal beoordeeld vanuit een hedendaagse moraal en perspectief. Dat is nauwelijks zinvol. Op zijn best kun je vergelijkingen maken met contemporaine situaties en dan nog heeft zoiets weinig nut. Geschiedschrijving dient objectief te zijn. Het gaat niet om begrip, maar om begrijpen.
Onze beeldvorming wordt misschien
nog wel het meest beïnvloed door de geromantiseerde boeken, tv-series en films
die er over het onderwerp zijn gemaakt. Net als bij westerns is er een beeld
geschapen dat historisch nooit heeft bestaan. Dat is ook niet de bedoeling van
de makers. Zij scheppen een wereld die we willen zien, niet een die we zouden
moeten zien. Sinds de succesvolle Amerikaanse
serie Roots met de Afrikaanse held Kunta Kinte zijn er vooral films gemaakt
waarbij atletische Muhammad Ali-, Usain Bolt-achtige acteurs een stereotiep
beeld van de zwarte slaaf als held hebben neergezet.
Op de slavevoyages.org vind je
naast alle registers met data, namen en leeftijden ook afbeeldingen van een
groep slaven op een schip zoals die er in werkelijkheid uitzagen.
Je hart breekt als je ervaart dat
het vooral tengere kinderen en jongvolwassenen waren.
E R F E N I S
De kolonisatie en slavenhandel hebben gedurende de geschiedenis flinke sporen nagelaten. We zien het aan de mix van de bevolking van Noord- en Zuid-Amerika en sinds een halve eeuw ook meer en meer in Europa. Om te begrijpen waarom de huidige samenleving is zoals die is verdient deze geschiedenis veel aandacht. Gelukkig gebeurt dat nu wel, al zijn er bij de gebruikte benadering de nodige kritische kanttekeningen te plaatsen.
De grootste ellende ontstaat er bij racisme als er een koppeling is met sociale ongelijkheid. Denk daarbij aan de nog steeds gesegregeerde samenleving in het zuiden van de VS. Of aan Brazilië. Zijn deze racistische samenlevingen zoals je vaak leest de erfenis van kolonialisme en slavernij? Daar lijkt het wel op. Toch bestaat in Azië waar vroeger nog veel meer mensen in slavernij leefden iets vergelijkbaars niet. Ook in landen die nooit met kolonialisme of slavernij te maken hebben gehad bestaat racisme. Denk ook aan de eeuwigdurende jodenhaat of de openlijke afkeer van de PVV en FvD van Marokkanen. Met huidskleur, slavernij of koloniën heeft dat niets te maken.
Afrekeningen met het verleden die meer dan 2 à 3 generaties teruggaan zijn uiteraard zinloos en bovendien veel te ingewikkeld. Wat de slavernij aangaat is dat ook schier onmogelijk omdat velen na zoveel generaties nazaten zijn van zowel daders als slachtoffers.
En ga je er dan ook de
nakomelingen van de Afrikaanse handelaren er nog bij betrekken?
Nog lastiger is het om nog
precies te bepalen wie toen wie iets heeft aangedaan en wat was dat dan
precies? En oordeel je op basis van de huidige wetgeving of die van het
verleden?
Moet je dan bijvoorbeeld ook niet
de nabestaanden van de slachtoffers van de napoleontische oorlogen gaan
compenseren of die van de kinderarbeid? En gaan we dan in het jaar 2100,
na anderhalve eeuw dan ook nakomelingen van NSB-ers er nog op aanspreken dat
hun voorouders fout waren in de oorlog?
Herdenken blijft zinvol. Bij het
jaarlijkse Keti Koti Festival wordt de afschaffing van de slavernij van
Suriname gevierd. Wanneer je er een nationale gebeurtenis van zou willen maken
zouden ook alle andere slachtoffers van ons kolonialisme moeten worden herdacht,
dus inclusief die in Azië, Zuid-Afrika en de Antillen.
Of misschien moet het nog breder
waarbij op internationaal niveau alle slavernij wordt herdacht en daarbij ook
aandacht is voor alle verdwenen volken.
Internationaal lijkt men nog lang niet zover. Daar waar in Nederland allerlei bedrijven en organisaties elkaar momenteel verdringen om excuses voor hun koloniale verleden te mogen aanbieden, beziet men dit in een land als Portugal nog altijd vol trots. Ook de linkse politici daar zien kolonialisme eerder als een essentiële bijdrage aan de mondiale ontwikkeling dan als een misdaad tegen de menselijkheid. Uit een enquête in 2020 bleek dat ook de helft van de Nederlandse bevolking nog altijd trots was op de koloniale tijd.
Excuses maken voor wat je niet zelf op je geweten hebt is absurdistisch toneel. Gemakzuchtige hypocrisie om jezelf aan de goede kant van de geschiedenis te plaatsen. Erkennen wat er in het verleden is gebeurd is echter voor de objectiviteit en de geloofwaardigheid van de geschiedschrijving wel van groot belang.
Toen in België het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren als laatste koloniaal museum in zijn geheel op de schop ging werd tegelijk de collectie gekuist van alle onwelgevallige inhoud. Veel beter zou het zijn geweest, zo las ik ergens in een vermakelijk krantenartikel, om het museum zelf tot museumstuk te bombarderen door het geheel onaangeroerd te laten en er een nieuw gebouw als een stolp overheen te plaatsen. Zo zou je blijvend kunnen ervaren hoe tijdens de koloniale tijd werd gedacht over het kolonialisme.
Iets dergelijks geldt voor de Hulde der Koloniën panelen van de Gouden Koets. Daar kun je toch ook beter licht geamuseerd naar kijken, dan dat je je erover opwindt. Waarom toch steeds die betutteling van politici en activisten die willen bepalen wat deugt en wat niet? Zijn we soms niet mans genoeg om zelf die dingen op hun juiste merites te beoordelen? Als je die koets vanwege zulke panelen permanent naar het museum verwijst kunnen zijn passagiers evengoed mee.
De komst van een Nationaal
Slavernijmuseum tenslotte, is toe te juichen. Kijkend naar de geschiedenis zou
dat in Middelburg moeten komen te staan, maar het is inmiddels geclaimd door de
Gemeente Amsterdam. Onderstaand uitgangspunt staat op hun site:
‘Het trans-Atlantische
slavernijverleden vormt het uitgangspunt voor het museum, met ruimte voor onder
meer ook de Indisch-Oceanische slavernij. Inhoudelijk zal het museum zich
richten op een breed publiek, met een focus op educatie, kunst, kennis en onderzoek.’
* * *
Bedenk ook dat uit alle ellende
toch ook weer de mooiste dingen zijn voortgekomen.
‘Zonder slavernij geen Jazz,’ zei Jules Deelder al eens.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten